© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2016
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Kategorie: Wszystkie | 1934 - Artyku造 | 1956 - 1959 | 1958 - Artyku造 | 1960 - Artyku造 | 1964 - Artyku造 | 1968 - Recenzje | 1970 - 1979 | 1970 - Recenzje | 1975 - Recenzje | 1980 - 1988 | 1980 - Pozosta貫 teksty | 1980 - Recenzje | 1986 - Pozosta貫 teksty | 1989 - Artyku造 i wywiady | 1990 - Artyku造 i wywiady | 1991 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Materia造 biograficzne | 1993 - Artyku造 i wywiady | 1994 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Kronika wydarze | 1995 - Materia造 biograficzne | 1995 - Pozosta貫 teksty | 1996 - Artyku造 i wywiady | 1996 - Materia造 biograficzne | 1997 - Artyku造 i wywiady | 1997 - Materia造 biograficzne | 1998 - Artyku造 i wywiady | 1999 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Pozosta貫 teksty | 2001 - Artyku造 i wywiady | 2001 - Pozosta貫 teksty | 2002 - Artyku造 i wywiady | 2002 - Materia造 biograficzne | 2002 - Pozosta貫 teksty | 2003 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Pozosta貫 teksty | 2004 - Recenzje | 2005 - Artyku造 i wywiady | 2005 - Kronika wydarze | 2005 - Materia造 biograficzne | 2005 - Pozosta貫 teksty | 2005 - Recenzje | 2006 - Artyku造 i wywiady | 2006 - Fotogaleria | 2006 - Kronika wydarze | 2006 - Materia造 biograficzne | 2006 - Pozosta貫 teksty | 2006 - Recenzje | 2007 - Artyku造 i wywiady | 2007 - Fotogaleria | 2007 - Kronika wydarze | 2007 - Materia造 biograficzne | 2007 - PISMA WYBRANE t. I/II | 2007 - Pozosta貫 teksty | 2007 - Recenzje | 2008 - Artyku造 i wywiady | 2008 - Fotogaleria | 2008 - Kronika wydarze | 2008 - Recenzje | 2009 - Artyku造 i wywiady | 2009 - Fotogaleria | 2009 - Kronika wydarze | 2009 - Recenzje | 2010 - Artyku造 i wywiady | 2010 - Fotogaleria | 2010 - Kronika wydarze | 2010 - Pozosta貫 teksty | 2010 - Recenzje | 2011 - Artyku造 i wywiady | 2011 - Fotogaleria | 2011 - Kronika wydarze | 2011 - Pozosta貫 teksty | 2011 - Recenzje | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 1 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 2 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 3 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 4 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 5 | NOWE KSI*KI | STRONA G紟NA | Varia
RSS
poniedzia貫k, 03 sierpnia 2009
Pomnik pami璚i

„Tygodnik Powszechny” (Krak闚)

Nr 31 (3134) / 2.08.2009 r.

Kolejna wostatnich miesi帷ach monumentalna ksi璕a zbieraj帷a dorobek W豉dys豉wa Bartoszewskiego, 鈍iadka ihistoryka zarazem. Tom po鈍i璚ony Powstaniu, wydany wsze嗆dziesi徠 pi徠 rocznic jego wybuchu, zawiera zar闚no teksty Bartoszewskiego, jak irozmaite materia造 historyczne zestawione przez Andrzeja Krzysztofa Kunerta. Powsta豉 ca這嗆 r騜norodna ibogata wszczeg馧y, pozwalaj帷a dotkn望 reali闚 tamtego czasu, ar闚nocze郾ie spojrze zdystansu na wydarzenia sprzed sze嗆dziesi璚iu pi璚iu lat.

Dystans nie oznacza braku emocji. Wtocz帷ym si od dziesi璚ioleci sporze oPowstanie W豉dys豉w Bartoszewski, uczestnik idziejopis warszawskiego zrywu, zajmuje od pocz徠ku stanowisko jednoznaczne. W2003 roku wrozmowie zdziennikarzami „Rzeczpospolitej” powiedzia: „Od 1946 roku napisa貫m oPowstaniu wiele setek stron idzi nie wycofa豚ym znich ani jednego zdania... Widz Powstanie Warszawskie wperspektywie historii jako jeden zetap闚 trudnej drogi Polak闚, kt鏎a od ko鎍a XVIII wieku prowadzi豉 przez Insurekcj Ko軼iuszkowsk, Legiony D帳rowskiego, Powstanie Listopadowe, Wiosn Lud闚 iPowstanie Styczniowe, przez walki 1905 roku, zryw pierwszej wojny 鈍iatowej, wykuwanie wlatach 1919–1921 – wobronie Lwowa oraz wpowstaniach Wielkopolskim i奸御kich – granic Rzeczypospolitej, przez obron wsierpniu 1920 roku nad Wis陰 nie tylko Polski, ale iEuropy; widz je jako jeszcze jedno polskie »nie«, wypowiadane wobec kolejnych okupant闚, zaborc闚 iuzurpator闚, pragn帷ych ograniczy albo zniweczy nasz suwerenny byt narodowy”.

Na pytanie oocen decyzji orozpocz璚iu Powstania Bartoszewski odpowiada innym pytaniem: czy Powstanie Warszawskie mog這 nie wybuchn望? Zastanawiaj帷 si za nad kwesti, czy by這 ono zgodne zpolsk racj stanu, m闚i: „Nie zawsze ci, kt鏎zy wybierali kompromis zamiast walki, wyszli na tym wog鏊nym rachunku dziejowym lepiej ni ci, kt鏎zy podj瘭i walk, chocia wygl康a豉 na beznadziejn”. Idaje przyk豉d Finlandii oraz pa雟tw ba速yckich.

Tyle ogeneraliach. Olbrzymi tom stanowi jednak przede wszystkim podsumowanie wieloletniej pracy dokumentalisty ihistoryka. Przerwanej latami wi瞛ienia, utrudnianej przez tajne ijawne s逝瘺y oraz cenzur itriumfalnie dzi wie鎍zonej kolejnymi publikacjami, wsp馧tworzeniem warszawskiego muzeum, atak瞠 uczestnictwem wobchodach p馧wiecza Powstania, podczas kt鏎ych prezydent Niemiec na placu Krasi雟kich prosi wimieniu swojego kraju inarodu oprzebaczenie.

Mamy wi璚 najpierw obszern kronik powsta鎍zych dni, rozpisan na poszczeg鏊ne dzielnice Warszawy. Potem 鈍iadectwa: notatki zamieszczone w„Wiadomo軼iach zMiasta iWiadomo軼iach Radiowych”, kt鏎e to pismo Bartoszewski redagowa. Wspomnienia powsta鎍zego redaktora. Pierwsze dziennikarskie relacje zuroczystych pogrzeb闚 ofiar, publikowane w1946 roku na 豉mach peeselowskiej „Gazety Ludowej”. Dalej: prace historyczne, w鈔鏚 nich fundamentaln „Pras Powstania Warszawskiego”. Studium zbieraj帷e teksty, kt鏎e pokazuj Powstanie oczami Niemc闚. Recenzje zksi捫ek. Artyku造 rocznicowe pisane dla „Tygodnika Powszechnego”; wtym z1979 roku wyt逝szczono 闚czesne ingerencje cenzorskie, obejmuj帷e mniej wi璚ej jedn czwart ca這軼i...

Wtrzystustronicowym aneksie, opracowanym przez prof. Kunerta, znalaz si wyb鏎 podstawowych dokument闚, sk豉d kadry dow鏚czej AK na dzie 1 sierpnia 1944 znotami biograficznymi oraz lista kawaler闚 orderu wojennego Virtuti Militari zokresu Powstania. Do tego mapy ifotografie, osobna plansza zniemieckim zdj璚iem lotniczym Warszawy zko鎍a lipca 1944, na kt鏎ym naniesiono granice teren闚 opanowanych przez powsta鎍闚 wpierwszych dniach walk iznajduj帷ych si pod ich kontrol 2 pa寮ziernika, ijeszcze p造ta zprezentacj multimedialn. Pot篹na ksi璕a jest prawdziwym pomnikiem wiernej pami璚i. (W豉dys豉w Bartoszewski, "Powstanie Warszawskie", 安iat Ksi捫ki, Warszawa 2009, ss. 782. Wyb鏎 tekst闚, opracowanie, przypisy ianeksy Andrzej Krzysztof Kunert. Wyb鏎 ilustracji Andrzej Krzysztof Kunert, Zygmunt Walkowski. Mapy iplany Zygmunt Walkowski.)

LEKTOR [TOMASZ FIAΘOWSKI]

wtorek, 03 marca 2009
Bartoszewski z pa雟twa podziemnego


„Gazeta Wyborcza” (Warszawa)
Nr 52 (5966) / 3. 03. 2009 r.

„Ka盥a 鄉ier bliskiego kolegi czy kole瘸nki, ka盥a 鄉ier, kt鏎ej by貫m 鈍iadkiem - a ka盥y z nas by 鈍iadkiem wielu takich 鄉ierci - wskazywa豉 czy nawet wr璚z wo豉豉: tego nie wolno zapomnie, o tym trzeba pami皻a, to trzeba utrwali, o tym trzeba b璠zie przypomnie, trzeba b璠zie wskaza na sens poniesionych ofiar pokoleniu, kt鏎e przyjdzie”.

Tak Bartoszewski w 1975 r. w Ognisku Polskim w Londynie opowiada o powodach, dla kt鏎ych sta si historykiem okupacyjnej i powsta鎍zej Warszawy i pa雟twa podziemnego lat 1939-45.

W tych latach, w kt鏎ych widzia tyle 鄉ierci, by wi篥niem O鈍i璚imia, a potem pe軟i s逝瘺 w BIP - Biurze Informacji i Propagandy Komendy G堯wnej AK. By te oko這 roku, jak sam m闚i, „czym w rodzaju sekretarza” pisarki Zofii Kossak. Razem z ni stara si ratowa „najnieszcz窷liwszych wtedy, najbardziej zagro穎nych w promieniu widzenia, kt鏎y by mi dost瘼ny” - czyli 砰d闚. W Referacie 砰dowskim Delegatury Rz康u i Radzie Pomocy 砰dom nazywa si „Ludwik”, w BIP, gdzie by w referacie prasowym – „Teofil”.

Jakby tej pracy by這 ma這, wszed do innej jeszcze kom鏎ki Delegatury Rz康u - Referatu Wi瞛iennego. Jednocze郾ie by w redakcji konspiracyjnego miesi璚znika „Prawda”, w czasie Powstania – „Wiadomo軼i z Miasta i Wiadomo軼i Radiowych”, a po Powstaniu - w oficjalnym organie AK „Biuletynie Informacyjnym", wsz璠zie jako sekretarz redakcji.

Dwukrotnie tworzy w豉sne archiwum tego okresu. Drugi raz - po wojnie, pierwszy - za okupacji. Do chwili wybuchu Powstania zgromadzi ogromny zbi鏎 prasy konspiracyjnej, broszur i druk闚 ulotnych (w samej Warszawie w 1944 r. wychodzi這 ponad 270 pism) i niemal pe貫n komplet afisz闚 o egzekucjach plakatowanych w Warszawie, jak m闚i, wycinanych 篡letk lub scyzorykiem ze s逝p闚 og這szeniowych. Mia wreszcie ponad 300 tytu堯w wydawnictw hitlerowskich dotycz帷ych spraw polskich.

Bartoszewski wymienia tak瞠 takie pozycje w swych zbiorach jak reklamy namiastek herbaty. Interesowa這 go bowiem nie tylko 篡cie polityczne w pa雟twie podziemnym, nie tylko przebieg walki zbrojnej, ale tak瞠, a mo瞠 nawet przede wszystkim, codzienne 篡cie spo貫cze雟twa.

Wcze郾iejsze zbiory przechowywa w a sze軼iu skrytkach pod這gowych. Niestety, pi耩 z tych skrytek sp這n窸o wraz z Warszaw, a zawarto嗆 sz鏀tej przepad豉 ju po wojnie.

Jak mo積a przypuszcza, mia這 to zwi您ek z jego aresztowaniem, bowiem lata powojenne, do roku 1954, sp璠zi g堯wnie w wi瞛ieniach. Nim go jednak zamkni皻o, ju publikowa materia造 o konspiracji i powstaniu w PSL-owskiej „Gazecie Ludowej” i wsp馧pracowa z G堯wn Komisj Badania Zbrodni Niemieckich (tak si wtedy nazywa豉, dopiero po utworzeniu NRD s這wo „niemieckich” zmieniono na „hitlerowskich”).

Trzeci tom „Pism wybranych” Bartoszewskiego obejmuje teksty powsta貫 w latach 1969-79. Ma ponad 400 stron, a niemal wszystkie teksty to prace historyczne dotycz帷e okresu okupacji i ludzi w闚czas czynnych: m.in. zmar貫j w O鈍i璚imiu El瘺iety Krajewskiej, aresztowanej, gdy rozrzuca豉 ulotki w j瞛yku niemieckim na terenie wojskowym; pedagoga Karola Makucha zabitego w Powstaniu, znakomitego historyka Stanis豉wa Herbsta, Kazimierza Moczarskiego, Aleksandra Kami雟kiego, autora "Kamieni na szaniec", Zofii Kossak.

Nawet wspomnienie „M鎩 S這nimski” opowiada w znacznej cz窷ci o okupacji, chocia poeta lata wojny sp璠zi za granic, a Bartoszewski pozna go dopiero d逝go po wojnie. Ale w czerwcu 1940 r. w konspiracyjnym pi鄉ie „Polska 篡je” ukaza si krajowy pierwodruk wiersza „Alarm”, w okupowanej Polsce nie tylko drukowany, ale „przepisywany o堯wkiem, kr捫帷y na kartkach i w zeszytach szkolnych, podawany z r瘯i do r瘯i jako anonimowy materia konspiracyjny”.

Nie ma tu miejsca, 瞠by wylicza wszystkie prace w tym tomie, ale chocia kilka: „Prasa Powstania Warszawskiego” (a 130 pism, informator闚 i biuletyn闚, z ustaleniem, o ile by這 to mo磧iwe, redaktor闚, wsp馧pracownik闚, liczby numer闚, siedzib i nak豉d闚), „Polska podziemna a walka getta warszawskiego”, „Ko軼io造 chrze軼ija雟kie pod okupacj niemieck na terenie GG” (Generalnej Guberni), „Oblicze kultury polskiej w konspiracji”.

Ta ostatnia praca zaczyna si od informacji istotnej dla dzisiejszych spor闚 z Erik Steinbach: „Z teren闚 zachodniej Polski inkorporowanych do Rzeszy niemieckiej wysiedlono przymusowo na teren Generalnego Gubernatorstwa ju w ci庵u pierwszego p馧rocza okupacji oko這 325 tys. Polak闚, g堯wnie ze 鈔odowiska inteligencji. Przez ca造 okres okupacji gwa速ownym przymusowym wysiedleniem z teren闚 inkorporowanych na teren centralnej Polski obj皻ych by這 oko這 miliona ludzi”.

Tom obejmuje tylko tzw. teksty rozproszone, ale w tych samych latach (w grudniu 1974) ukaza這 si tak瞠 wielkie dzie這 Bartoszewskiego „1859 dni Warszawy”.

Prof. Kunert podaje, 瞠 dzie這 to natychmiast znalaz這 si na li軼ie publikacji, kt鏎ych recenzji nie mog cenzorzy dopuszcza do druku bez konsultacji ze swoim kierownictwem! I przypomina, 瞠 prawie po這w tego okresu, kt鏎y obejmuje trzeci tom „Pism wybranych”, Bartoszewski obj皻y by faktycznym zakazem druku.

Gdy o cenzurze mowa, w „Pismach wybranych” zaznaczane s t逝stym drukiem jej ingerencje. Cenzurowano nie tylko opinie autora. Usuwano tak瞠 opisy wydarze, zw豉szcza je瞠li dotyczy造 Kres闚 Wschodnich. Ale to jeszcze nic - cenzurowano dokumenty, na kt鏎e autor si powo逝je. Pisze on na przyk豉d o odg這sach bitwy pod Monte Cassino w prasie konspiracyjnej, a cenzura wyrzuca ka盥y fragment z tamtych gazet, kt鏎y budzi jej zastrze瞠nia polityczne i ideologiczne. W rezultacie wychodzi na to, 瞠 prasa AK-owska pisa豉 niemal tak samo i to samo co prasa PRL!

Bardzo charakterystyczna jest ingerencja cenzury dotycz帷a Wydzia逝 Informacji BIP Komendy G堯wnej AK. Usun窸a ca陰 list pracownik闚 i wsp馧pracownik闚 tego wydzia逝. Mn鏀two tych nazwisk pojawia si w innych pracach Bartoszewskiego i nie budzi tam 瘸dnych zastrze瞠 cenzury, ale zebranie tych kilkudziesi璚iu nazwisk w jednym miejscu okazuje si nie do przyj璚ia. Dlaczego? Bo wida z tej listy, 瞠 elita polskiej inteligencji - wybitni historycy, 鈍ietni prawnicy, znani sprzed wojny dzia豉cze spo貫czni, architekci, lekarze - zwi您ana by豉 z Armi Krajow.

„Wydzia Informacji studiowa wszystkie zagadnienia mog帷e nas zainteresowa - pisa szef BIP p趾 Rzepecki. - Mog貫m od niego za膨da referatu na ka盥y temat wraz z konkretnymi wnioskami i projektami”. Te wnioski i projekty trafia造 do dow鏚ztwa AK, zebrane informacje stanowi造 element cotygodniowych raport闚 do naczelnego wodza na Zachodzie („nazywali鄉y to »depesz do Romka «" - pisze Bartoszewski).

Wszed w to 鈔odowisko jako bardzo jeszcze m這dy cz這wiek. We wspomnianym na wst瘼ie odczycie w Londynie zamieszczonym w tym tomie i zatytu這wanym „M鎩 warsztat pisarski” wyra瘸 przekonanie, 瞠 niezmiernie du穎 jako p騧niejszy historyk tych czas闚 zawdzi璚za opiece i pomocy starszych koleg闚: Aleksandra Gieysztora, Stanis豉wa Herbsta, Stefana Kieniewicza, Ludwika Widerszala.

I dodaje: „Mo積a by takich zawodowych historyk闚 [w kr璕u Wydzia逝 Informacji BIP] wymieni znacznie wi璚ej, co najmniej kilkunastu”.

Trzeci tom „Pism wybranych” ko鎍zy si wyk豉dem, kt鏎y Bartoszewski wyg這si 2 listopada 1979 r. w prywatnym mieszkaniu (u Piotra Naimskiego) jako wyk豉d Towarzystwa Kurs闚 Naukowych (tzw. Uniwersytetu Lataj帷ego). Dosta za to od kolegium ds. wykrocze grzywn w wysoko軼i 5 tys. z. Wyk豉d nazywa si „Polskie pa雟two podziemne 1939-1945".

JULIUSZ RAWICZ