© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2017
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Kategorie: Wszystkie | 1934 - Artyku造 | 1956 - 1959 | 1958 - Artyku造 | 1960 - Artyku造 | 1964 - Artyku造 | 1968 - Recenzje | 1970 - 1979 | 1970 - Recenzje | 1975 - Recenzje | 1980 - 1988 | 1980 - Pozosta貫 teksty | 1980 - Recenzje | 1986 - Pozosta貫 teksty | 1989 - Artyku造 i wywiady | 1990 - Artyku造 i wywiady | 1991 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Materia造 biograficzne | 1993 - Artyku造 i wywiady | 1994 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Kronika wydarze | 1995 - Materia造 biograficzne | 1995 - Pozosta貫 teksty | 1996 - Artyku造 i wywiady | 1996 - Materia造 biograficzne | 1997 - Artyku造 i wywiady | 1997 - Materia造 biograficzne | 1998 - Artyku造 i wywiady | 1999 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Pozosta貫 teksty | 2001 - Artyku造 i wywiady | 2001 - Pozosta貫 teksty | 2002 - Artyku造 i wywiady | 2002 - Materia造 biograficzne | 2002 - Pozosta貫 teksty | 2003 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Pozosta貫 teksty | 2004 - Recenzje | 2005 - Artyku造 i wywiady | 2005 - Kronika wydarze | 2005 - Materia造 biograficzne | 2005 - Pozosta貫 teksty | 2005 - Recenzje | 2006 - Artyku造 i wywiady | 2006 - Fotogaleria | 2006 - Kronika wydarze | 2006 - Materia造 biograficzne | 2006 - Pozosta貫 teksty | 2006 - Recenzje | 2007 - Artyku造 i wywiady | 2007 - Fotogaleria | 2007 - Kronika wydarze | 2007 - Materia造 biograficzne | 2007 - PISMA WYBRANE t. I/II | 2007 - Pozosta貫 teksty | 2007 - Recenzje | 2008 - Artyku造 i wywiady | 2008 - Fotogaleria | 2008 - Kronika wydarze | 2008 - Recenzje | 2009 - Artyku造 i wywiady | 2009 - Fotogaleria | 2009 - Kronika wydarze | 2009 - Recenzje | 2010 - Artyku造 i wywiady | 2010 - Fotogaleria | 2010 - Kronika wydarze | 2010 - Pozosta貫 teksty | 2010 - Recenzje | 2011 - Artyku造 i wywiady | 2011 - Fotogaleria | 2011 - Kronika wydarze | 2011 - Pozosta貫 teksty | 2011 - Recenzje | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 1 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 2 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 3 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 4 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 5 | NOWE KSI*KI | STRONA G紟NA | Varia
RSS
czwartek, 30 sierpnia 2007
Etos Polskiego Pa雟twa Podziemnego (I)

Uniwersytet Warszawski (Warszawa)

22. 11. 2002 r.

Fakt funkcjonowania w okupowanej Polsce cywilnego i wojskowego o鈔odka w豉dzy pa雟twowej, i to zar闚no wykonawczej, jak i s康owniczej, nie budzi w徠pliwo軼i w鈔鏚 og馧u jako tako u鈍iadomionej cz窷ci obywateli, cho w豉dza ta by豉 tajna i w pewnym sensie anonimowa. W pewnym sensie, gdy jej autoryzacja przez rz康 Rzeczypospolitej Polskiej najpierw we Francji, a nast瘼nie w Wielkiej Brytanii by豉 oczywista i powszechnie znana.

(...) 26 wrze郾ia (…) do genera豉 Juliusza R鏔mla, dow鏚cy Armii „Warszawa”, zg這si si genera Micha Karaszewicz-Tokarzewski i zaproponowa utworzenie natychmiast tajnej organizacji wojskowej. Genera R鏔mel odwl鏦 decyzj do nocy z 26 na 27 wrze郾ia, po czym przekaza Karaszewiczowi-Tokarzewskiemu posiadane od naczelnego wodza formalne pe軟omocnictwa do dalszego prowadzenia walki zbrojnej na terenie kraju. I tak 27 wrze郾ia 1939 roku by zarazem dat pocz徠kow zawieszenia broni pomi璠zy garnizonem Warszawy a oblegaj帷ymi j Niemcami oraz dat powo豉nia pierwszej organizacji wojskowej, kt鏎a zachowa豉 ci庵這嗆 oporu polskiego przez ca陰 II wojn 鈍iatow. Niebawem zreszt powsta造 i inne organizacje wojskowe i wojskowo-polityczne, ale tu chodzi mi o wskazanie tego g堯wnego nurtu, legalnego z punktu widzenia ci庵這軼i dzia豉 Wojska Polskiego w kraju.

Tymczasem w Moskwie toczy造 si tego 27 wrze郾ia rozmowy pomi璠zy Mo這towem a Ribbentropem, kt鏎ych widocznym rezultatem by這 podpisanie 28 wrze郾ia 1939 roku traktatu o przyja幡i i granicy pomi璠zy rz康em ZSRR i rz康em niemieckim. Artyku l traktatu z 28 wrze郾ia 1939 r. m闚i: „Rz康 niemiecki i rz康 ZSRR jako granic obustronnych interes闚 pa雟twowych ustalaj lini wytyczon na mapie, kt鏎 dok豉dniej opisano w protokole uzupe軟iaj帷ym”. Chodzi這 tu o podzia terytorium Polski. Artyku 2 m闚i, 瞠 obie strony uznaj t granic „za ostateczn i nie dopuszczaj do jakiejkolwiek ingerencji pa雟tw trzecich odno郾ie tej decyzji”. A art. 3 postanawia, 瞠 „nieodzownej pa雟twowej przebudowy na obszarze na zach鏚 od wskazanej linii dokona rz康 niemiecki, na obszarze na wsch鏚 od tej linii - rz康 ZSRR". Ta „nieodzowna przebudowa" zapocz徠kowana zosta豉 dekretami Hitlera z 8 i 12 pa寮ziernika 1939 roku o wcieleniu pewnych polskich wojew鏚ztw do Rzeszy i o utworzeniu Generalnej Guberni dla okupowanych teren闚 Polski (Generalgouvernement fur die besetzten polnischen Gebiete). Na terenie sowieckim przebudowa ta zosta豉 dokonana przez wcielenie do republik ukrai雟kiej i bia這ruskiej terytorium siedmiu wojew鏚ztw, a w lipcu 1940 r. tak瞠 teren闚 wojew鏚ztwa wile雟kiego, poprzednio przekazanego przez ZSRR Republice Litewskiej w obr瑿 nowo utworzonej Radzieckiej Republiki Litewskiej.

Akt ten zak豉da wi璚 nieistnienie pa雟twa polskiego, definitywne wymazanie go z mapy Europy, nie ma nawet mowy o cz御tkowym istnieniu takiego pa雟twa, aczkolwiek takie koncepcje by造 jeszcze przez pewien czas przedmiotem rozwa瘸 strony niemieckiej. Aneks za do tego traktatu m闚i m. in.: „Obie strony nie b璠 tolerowa造 na swoich terytoriach 瘸dnej agitacji wymierzonej przeciw terytorium drugiej strony B璠 one d豉wi na swoich terytoriach wszelkie zal捫ki takiej agitacji i informowa si wzajemnie w sprawie 鈔odk闚 podejmowanych w tym celu".

Tymczasem 30 wrze郾ia 1939 roku dokonane zosta造 w Rumunii i na Zachodzie akty polityczne, kt鏎e zabezpiecza造 funkcjonowanie pa雟twowo軼i polskiej. By造 to: zrzeczenie si prezydentury przez internowanego prezydenta Mo軼ickiego, nominacja (po pierwotnej, lecz szybko zmienionej, decyzji mianowania jego nast瘼c gen. Boles豉wa Wieniawy-D逝goszewskiego), by貫go marsza趾a Senatu W豉dys豉wa Raczkiewicza na prezydenta Rzeczypospolitej, a to na zasadzie ju wspomnianego artyku逝 obowi您uj帷ej konstytucji, z這瞠nie 30 wrze郾ia 1939 przez Raczkiewicza w Ambasadzie RP przysi璕i - w obecno軼i ambasadora RP w Pary簑 gen. W豉dys豉wa Sikorskiego, dow鏚cy ju istniej帷ych w zal捫ku Polskich Si Zbrojnych we Francji. Tego dnia nowy prezydent RP przyj掖 dymisj poprzedniego gabinetu i korzystaj帷 z przys逝guj帷ych mu uprawnie, powo豉 na stanowisko prezesa Rady Ministr闚 (a zarazem ministra spraw wojskowych) gen. W豉dys豉wa Sikorskiego, kt鏎y uformowa gabinet, stanowi帷y zawi您ek polskiego rz康u na emigracji. Rz ten zosta uznany natychmiast przez Francj i Wielk Brytani za legalne i suwerenne przedstawicielstwo narodu polskiego. 2 pa寮ziernika 1939 roku uzna造 ten rz康 Stany Zjednoczone, niebior帷e wtedy jeszcze udzia逝 w wojnie; w ci庵u nast瘼nych dni wszystkie pa雟twa uczestnicz帷e w wojnie po stronie mocarstw sprzymierzonych oraz liczne pa雟twa neutralne (w tym Watykan) zaakceptowa造 poprzez uznanie tego rz康u legalno嗆 przedstawicielstwa istniej帷ej i walcz帷ej Rzeczypospolitej Polskiej.

Na terenie ziem okupowanych wprowadzano tymczasem od jesieni 1939 roku na r騜ne sposoby nowy porz康ek. Pierwszymi jego znamionami by造 masowe deportacje, z regu造 z zachodu na wsch鏚, i to na ca造m terenie pa雟twa polskiego poczynaj帷 od Wielkopolski i Pomorza, a ko鎍z帷 na Wile雟zczy幡ie i wschodniej Ma這polsce. Par瘰et tysi璚y Polak闚 i 砰d闚 z miast i miasteczek wcielonych do okr璕闚 administracyjnych Rzeszy, g堯wnie z obszar闚 wojew鏚ztw: pomorskiego, pozna雟kiego, cz窷ciowo 堯dzkiego, 郵御kiego, znajduje si nagle na bruku z jedn walizk w r瘯u na terenie 鈔odkowej Polski. Nast瘼nie pauperyzacja wieluset tysi璚y ludzi, dziesi徠ki tysi璚y ca造ch rodzin. Na terenach wojew鏚ztw wschodnich prowadzona jest akcja profilaktycznych przesiedle Polak闚 (tak瞠 cz窷ciowo 砰d闚, Bia這rusin闚 i Ukrai鎍闚) w g陰b ZSRR w kilku falach, pocz患szy od zimy 1939/1940, a ko鎍z帷 na czerwcu 1941 r. Obejmuje ona w sumie 1,6 -1,8 min obywateli polskich.

Prof. Andrzej Paczkowski (...) zwraca uwag na istnienie w latach II wojny 鈍iatowej 篡wej jeszcze wtedy tradycji Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) z lat 1918 - 1919, typowej konspiracji ideowej, „mieszcz帷ej si, og鏊nie rzecz bior帷, w polskiej tradycji konspiracji niepodleg這軼iowej”, kt鏎a „si璕a豉 czas闚 tu po upadku dzie豉 Konstytucji 3 maja". Nie zapominajmy, 瞠 w tym czasie pokolenie Polak闚, kt鏎e walczy這 o niepodleg這嗆 w latach 1905, 1914-1918 albo 1920 -1921, mia這 zaledwie lat czterdzie軼i kilka, czy najwy瞠j pi耩dziesi徠 kilka, a wi璚 byli to ludzie w sile wieku, o okre郵onych do鈍iadczeniach, kt鏎e odegra musia造 znaczn rol w kszta速owaniu konspiracji w II wojnie 鈍iatowej. Bowiem ci ludzie w豉郾ie organizowali (we wszystkich zreszt nurtach politycznych) Polskie Pa雟two Podziemne; tylko wyj徠kowo m這dzie穎we organizacje nie mia造 w gronie swoich przyw鏚c闚 ludzi, kt鏎zy pami皻aliby walk o granic Polski przedwojennej: powstania wielkopolskie i 郵御kie, plebiscyt, wojn lat 1918-1920, je瞠li nie wcze郾iejsze zjawiska. A w鈔鏚 kadry wy窺zych dow鏚c闚 przewa瘸li oficerowie wywodz帷y si z wojska czas闚 I wojny 鈍iatowej. Dzieli這 ich od tego zaledwie dwadzie軼ia par lat. To, co dzisiaj zaciera si z perspektywy czasu, wtedy by這 bardzo istotnym momentem psychologicznym czy socjologiczno-politycznym: przeniesienie do polskiego ruchu podziemnego lat II wojny 鈍iatowej r騜nego typu pogl康闚, metod, koncepcji taktycznych, ale i antagonizm闚 politycznych.

(...) Parlament jako czynnik ustawodawczy zast徙iony by na obczy幡ie Rad Narodow, wielopartyjnym cia貫m politycznym, kt鏎ego pierwszym przewodnicz帷ym by cz這wiek wielkich zas逝g w tworzeniu podstaw pa雟twowo軼i polskiej - Ignacy Paderewski. Namiastk parlamentu w okupowanym kraju by od pocz徠ku 1940 r. Polityczny Komitet Porozumiewawczy, w kt鏎ego sk豉d weszli przedstawiciele stronnictw politycznych i komendant g堯wny Zwi您ku Walki Zbrojnej. W grudniu 1940 r. premier rz康u polskiego na uchod廣twie W豉dys豉w Sikorski mianowa delegata rz康u na kraj, kt鏎y podj掖 zorganizowanie podziemnej administracji pa雟twowej, centralnej i terytorialnej (wojew鏚zkiej i powiatowej).

(...) Jak s逝sznie stwierdza (...) prof. Andrzej Paczkowski - „tworzenie [Polskiego Pa雟twa Podziemnego] by這 procesem, a nie aktem jednorazowym, co wynika這 nie tylko z konieczno軼i «technicznych», z warunk闚 konspiracyjnych, w jakich powstawa這, i nie tylko z faktu, 瞠 «w biegu» ju dokonywano wcale licznych korekt, ale tak瞠 i z tego powodu, 瞠 stopniowo tylko mo積a by這 «uzgodni», stopi w jedn, w miar sp鎩n ca這嗆 to, co powsta這 «od do逝», z tym, co tworzono «od g鏎y». Podstawowy szkielet uformowany zosta w drugiej po這wie 1940 r., ale 軼i璕nami i mi窷niami obr鏀 na dobr spraw dopiero w ci庵u 1943 roku i od pocz徠ku 1944 r. sta si organizmem w pe軟i sprawnym".

W styczniu 1944 r. powo豉no Rad Jedno軼i Narodowej, nader reprezentatywn dla pogl康闚 dominuj帷ych w闚czas w spo貫cze雟twie. (...) od maja 1944 roku pe軟omocnik rz康u na kraj zosta r闚nocze郾ie wicepremierem rz康u RP i wsp鏊nie ze swymi zast瘼cami w randze ministr闚 tworzy Krajow Rad Ministr闚. W ko鎍owym stadium ponadpi璚ioletniej okupacji ziem polskich w obr瑿 instytucji Polskiego Pa雟twa Podziemnego wchodzi造 wi璚 organa cywilne i wojskowe, s康ownictwo wojskowe i cywilne, a do najwa積iejszych, u篡waj帷 dzisiejszego nazewnictwa, organizacji pozarz康owych nale瘸這 przede wszystkim harcerstwo, to jest Szare Szeregi i Organizacja Harcerek, oraz r騜ne grupy i organizacje spo貫czne i charytatywne, tak瞠 te, kt鏎e dzia豉造 pod nadzorem okupanta, lecz faktycznie lojalnie podporz康kowane by造 rz康owi polskiemu.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

Etos Polskiego Pa雟twa Podziemnego (II)

Uniwersytet Warszawski (Warszawa)

22. 11. 2002 r.

(...) Poj璚ie Polskiego Pa雟twa Podziemnego nie by這 u篡wane obiegowo przez Polak闚 ani w kraju, ani w鈔鏚 wolnych Polak闚 za granic. Wchodzi這 ono w obieg stopniowo od grudnia 1943 r., sformu這wane w druku po raz pierwszy w Londynie w wypowiedzi Jana Karskiego, kuriera Armii Krajowej i Delegatury Rz康u, kt鏎y opu軼i Warszaw rok wcze郾iej, jesieni 1942 r.

(...) Stefan Korbo雟ki - w latach 1941 – 1943 szef Kierownictwa Walki Cywilnej, a potem szef oporu spo貫cznego w Kierownictwie Walki Podziemnej, tak przedstawia w jednej ze swych najwa積iejszych ksi捫ek spraw tworzenia kodeksu praw i obowi您k闚 Polaka pod okupacj: ,”Wroga postawa zaj皻a przez nar鏚 polski wobec okupanta i ch耩 kontynuowania z nim walki dostosowanej do warunk闚 okupacyjnych wymaga造 opracowania jej zasad i uj璚ia w ramy organizacyjne. St康, w dodatku do obowi您uj帷ego nadal ludno嗆 polsk kodeksu karnego i w og鏊e ustawodawstwa polskiego, zrodzi造 si przepisy walki cywilnej, pod kt鏎 rozumiano powszechny op鏎 czynny i bierny, stawiany okupantowi przez ca造 nar鏚 polski, a nie tylko przez organizacje podziemne. Przepisy jej regulowa造 stosunek do okupanta i okre郵a造, co Polak winien czyni pod okupacj, a czego mu robi nie wolno. Podstawowym nakazem by powszechny bojkot zarz康ze okupanta, szkodliwych dla spo貫cze雟twa i substancji narodowej lub przynosz帷ych mu korzy軼i, oraz ka盥ego rodzaju sabota wyrz康zaj帷y okupantowi szkody materialne i moralne. Dalszym zasadniczym nakazem by obowi您ek pos逝sze雟twa wobec w豉dz podziemnych, kt鏎e po uregulowaniu stosunk闚 z rz康em na emigracji dzia豉造 w kraju z jego ramienia jako w豉dze pa雟twowe.

Opieraj帷 si na tych zasadach, zosta造 wydane szczeg馧owe przepisy dla ca貫go spo貫cze雟twa i dla ka盥ej jego warstwy, np.: robotnik闚, przemys這wc闚, rolnik闚, urz璠nik闚, lekarzy, adwokat闚, s璠zi闚, kolejarzy, wreszcie ksi篹y, kobiet i m這dzie篡 Do pierwszych nale瘸 zakaz zapisywania si na folklist, bojkot pracy przymusowej w Rzeszy, zakaz utrzymywania stosunk闚 towarzyskich z Niemcami, grania na loterii niemieckiej, chodzenia do kin («tylko 鈍inie siedz w kinie»), do kasyn gry, teatr闚 i na niemieckie koncerty oraz nakaz gromadzenia materia堯w o zbrodniach niemieckich. Do drugich nale瘸 np. nakaz wydany rolnikom, by sabotowali przymusowe kontyngenty mi瘰ne, zbo穎we i nabia這we, zezwolenie robotnikom i pracownikom umys這wym na prac w fabrykach i przedsi瑿iorstwach przej皻ych przez okupanta, z tym 瞠 w granicach w豉snego bezpiecze雟twa winni s uprawia w nich sabota. Instrukcje wydane dla lekarzy zobowi您ywa造 do wydawania fa連zywych za鈍iadcze, je郵i mog這 to zwolni od obowi您ku pracy przymusowej. Ksi篹om poleca造 sporz康zanie fa連zywych metryk dla 砰d闚 i os鏏 軼iganych przez gestapo. S璠ziom - zakazywa造 w zasadzie przekazywania spraw z s康u polskiego do niemieckiego, itp.

W miar up造wu czasu przepisy te by造 uzupe軟iane odezwami, instrukcjami i ostrze瞠niami walki cywilnej, reguluj帷ymi bie膨ce zagadnienia, jak na przyk豉d obowi您ek niesienia pomocy tu豉j帷ym si 砰dom, wysiedlonym Polakom i dezerterom w璕ierskim, w這skim, rumu雟kim i s這wackim, zakaz szerzenia paniki, ostrze瞠nie przed mo磧iwo軼i prowokacji komunistycznej na l maja, ostrze瞠nie oficer闚 rezerwy przed gro膨c im masow brank, nakaz przeciwdzia豉nia ewakuacji do Niemiec polskich instytucji i przedsi瑿iorstw, i dziesi徠ki innych.

Zar闚no zasadnicze przepisy walki cywilnej, stanowi帷e kodeks praw i obowi您k闚 Polaka, jak i szczeg馧owe zakazy i nakazy oraz instrukcje i ostrze瞠nia by造 rozpowszechniane wszelkimi podziemnymi 鈔odkami 陰czno軼i, przez ogromnie rozbudowan pras podziemn, wreszcie przez BBC i radiostacj 安it, kt鏎ych audycje by造 s逝chane w ka盥ym zak徠ku Polski, mimo 瞠 za to grozi豉 kara 鄉ierci".

Sk這nno嗆 og鏊na do czynnego i biernego oporu okupantowi narasta豉 systematycznie w latach okupacji i doprowadzi豉 do udzia逝 w wojskowych i cywilnych organizacjach tajnych wieluset tysi璚y Polak闚, i to przy og鏊nej populacji polskiej nieprzekraczaj帷ej na terenie ca貫j przedwojennej Rzeczypospolitej - po deportacjach na wsch鏚 i zach鏚 - ok. 20 milion闚. Najwi瘯sze nawet nasilenie terroru okupanta - powszechnego i skrajnie bezwzgl璠nego w formach (egzekucje, deportacje do oboz闚 koncentracyjnych i oboz闚 pracy), nie zniweczy這 ducha oporu. Dom rodzinny, 鈔odowisko kole瞠雟kie, zawodowe i spo貫czne, codzienna obecno嗆 duchowie雟twa katolickiego, cho generalnie ograniczona do ziem tzw. Generalnego Gubernatorstwa, by造 elementami kszta速uj帷ymi wsp鏊n hierarchi warto軼i. Nale瘸這 do niej przede wszystkim mocne przekonanie, 瞠 wr鏬 - okupant przegra t wojn, bo tego chce sprawiedliwo嗆 boska i ludzka, 瞠 musi nast徙i powr鏒 do normalnego i sprawiedliwego 篡cia bez wojny i totalitarnych wypacze. St康 prze鈍iadczenie, 瞠 walka o niepodleg這嗆 i suwerenno嗆 pa雟twa polskiego jest s逝szna i b璠zie skuteczna. (...) Rol nie do przecenienia odgrywa造 w Pa雟twie Podziemnym tajna o鈍iata i nauka. Par瘰et tysi璚y dzieci i m這dzie篡 obj皻o procesem douczania na poziomie formalnie dopuszczonego przez okupanta szkolnictwa powszechnego (podstawowego), kilkadziesi徠 tysi璚y pe軟ym procesem nauczania na poziomach gimnazjalnym i licealnym oraz kilka tysi璚y m這dzie篡 kszta販eniem wy窺zym - w tym przypadku g堯wnie w Warszawie i Krakowie, ale w mniejszym zakresie tak瞠 we Lwowie i Wilnie. Udzia nauczycieli i wyk豉dowc闚, dzieci, m這dzie篡 i rodzic闚 w tajnym nauczaniu by wyrazem niezmiernie rozleg貫j zmowy spo貫cznej w potajemnym solidarnym dzia豉niu na rzecz przysz這軼i, by zarazem logiczn opcj na rzecz przysz貫j wolnej Polski, bo przecie tylko w przysz造m wolnym pa雟twie realizowa si trud ryzyka udzia逝 w tajnej o鈍iacie.

(...) Mimo dostrzegalnych zjawisk negatywnych, nieodzownie zwi您anych ze zjawiskiem wojny i kilkuletniej okupacji, mimo przypadk闚 zdrady, zbrodni i kolaboracji - etos Polskiego Pa雟twa Podziemnego w latach 1939 - 1945 pozwala na wyra瞠nie pogl康u, 瞠 Rzeczpospolita Polska, 瞠 spo貫cze雟two polskie nie przegra這 tej wojny ani moralnie, ani historycznie.

W okresie zamykania wraz z ko鎍em wojny zorganizowanych agend Polskiego Pa雟twa Podziemnego jego autoryzowani przyw鏚cy przyp豉cili w marcu 1945 r. utrat wolno軼i, kilku z nich za nast瘼nie m璚ze雟k 鄉ierci w obcych wi瞛ieniach swoj s逝瘺 dla sprawy niepodleg貫j i suwerennej Rzeczypospolitej. Sformu這wany przez rozwi您uj帷 si l lipca 1945 r. Rad Jedno軼i Narodowej, kad逝bowy parlament podziemny, program demokracji polskiej na przysz這嗆, zatytu這wany przez autor闚 „Testamentem Polski Walcz帷ej", zawar w 12 punktach postulaty, kt鏎e w ci庵u nast瘼nych kilkudziesi璚iu lat zachowa造 aktualno嗆.

Kolejne zrywy wolno軼iowe i wysi趾i opozycji w latach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w celu budowania podstaw III Rzeczypospolitej czerpa造 wiele, 鈍iadomie lub nie鈍iadomie, z dorobku my郵owego i z etosu Polskiego Pa雟twa Podziemnego z lat 1939-1945.

Fragmenty wyk豉du wyg這szonego 22 listopada 2002 r. z okazji przyznania doktoratu honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego. Przedruk w: „Pami耩 Powstania ‘44”, wyd. Rzeczpospolita 2005, ISBN 83-86038-63-2; wydanie II: 2007.