© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2016
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Kategorie: Wszystkie | 1934 - Artyku造 | 1956 - 1959 | 1958 - Artyku造 | 1960 - Artyku造 | 1964 - Artyku造 | 1968 - Recenzje | 1970 - 1979 | 1970 - Recenzje | 1975 - Recenzje | 1980 - 1988 | 1980 - Pozosta貫 teksty | 1980 - Recenzje | 1986 - Pozosta貫 teksty | 1989 - Artyku造 i wywiady | 1990 - Artyku造 i wywiady | 1991 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Materia造 biograficzne | 1993 - Artyku造 i wywiady | 1994 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Kronika wydarze | 1995 - Materia造 biograficzne | 1995 - Pozosta貫 teksty | 1996 - Artyku造 i wywiady | 1996 - Materia造 biograficzne | 1997 - Artyku造 i wywiady | 1997 - Materia造 biograficzne | 1998 - Artyku造 i wywiady | 1999 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Pozosta貫 teksty | 2001 - Artyku造 i wywiady | 2001 - Pozosta貫 teksty | 2002 - Artyku造 i wywiady | 2002 - Materia造 biograficzne | 2002 - Pozosta貫 teksty | 2003 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Pozosta貫 teksty | 2004 - Recenzje | 2005 - Artyku造 i wywiady | 2005 - Kronika wydarze | 2005 - Materia造 biograficzne | 2005 - Pozosta貫 teksty | 2005 - Recenzje | 2006 - Artyku造 i wywiady | 2006 - Fotogaleria | 2006 - Kronika wydarze | 2006 - Materia造 biograficzne | 2006 - Pozosta貫 teksty | 2006 - Recenzje | 2007 - Artyku造 i wywiady | 2007 - Fotogaleria | 2007 - Kronika wydarze | 2007 - Materia造 biograficzne | 2007 - PISMA WYBRANE t. I/II | 2007 - Pozosta貫 teksty | 2007 - Recenzje | 2008 - Artyku造 i wywiady | 2008 - Fotogaleria | 2008 - Kronika wydarze | 2008 - Recenzje | 2009 - Artyku造 i wywiady | 2009 - Fotogaleria | 2009 - Kronika wydarze | 2009 - Recenzje | 2010 - Artyku造 i wywiady | 2010 - Fotogaleria | 2010 - Kronika wydarze | 2010 - Pozosta貫 teksty | 2010 - Recenzje | 2011 - Artyku造 i wywiady | 2011 - Fotogaleria | 2011 - Kronika wydarze | 2011 - Pozosta貫 teksty | 2011 - Recenzje | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 1 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 2 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 3 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 4 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 5 | NOWE KSI*KI | STRONA G紟NA | Varia
RSS
czwartek, 26 lipca 2007
Rocznice Wrze郾ia w okupowanej Warszawie (I)

„Tygodnik Powszechny" (Krak闚)

Nr 40 / 5. 10. 1958 r.

Nog mo積a potr帷i tu obok rynsztoka,

W biednych kwiatach i he軛u stalowym rynsztunku,

Krzywy napis: „Nieznany" i z b這ta pow這ka

I s這wa twardej chwa造: „Pad na posterunku".

Jemu to si nale篡 najszczerszy z pacierzy,

Co umieraj帷 szepta: „Warszawy nie damy".

Gr鏏 na skwerze ulicznym, krzy z okiennej ramy...

Taka ma豉 mogi趾a, a w niej wielko嗆 le篡.

Wiersz Witolda Hulewicza Mogi趾a na skwerze z konspiracyjnej Antologii poezji wsp馧czesnej, wydanej w Warszawie w r. 1941.1

Jesie 1940. Dopiero od niedawna znikn窸y 穎軟ierskie mogi造 obro鎍闚 Warszawy z pl. Trzech Krzy篡, pl. Grzybowskiego i kilkudziesi璚iu innych skwer闚, na kt鏎ych grzebano poleg造ch w dniach wrze郾ia 1939. W przededniu pierwszej rocznicy wybuchu wojny, a zarazem rocznicy zniszczenia miasta, 篡wa by豉 bolesna pami耩 o tych wszystkich, kt鏎zy nie prze篡li dni obl篹enia stolicy, i o tych, kt鏎zy do Warszawy nie wr鏂ili: zagin瘭i gdzie w dalekiej tu豉czce, legli na polach bitew lub wegetowali za drutami oboz闚. Warszawiacy patrzyli z w豉軼iwym sobie optymizmem na kampani letni armii hitlerowskich na Zachodzie i dopiero po zupe軟ej kl瘰ce Belgii, Holandii i Francji przysz這 otrze德ienie, a z nim 鈍iadomo嗆, 瞠 koniec wojny nie jest tak bliski, jak to si zrazu wydawa這. Latem 1940 roku stracili Niemcy na palmirskiej polanie setki znanych i cenionych w mie軼ie obywateli, w鈔鏚 nich wielu wybitnych dzia豉czy spo貫cznych i politycznych, m.in. Mieczys豉wa Niedzia趾owskiego, Macieja Rataja i Jana Pohoskiego, kt鏎y jako wiceprezydent Warszawy wsp馧pracowa blisko w tygodniach obl篹enia z prezydentem Starzy雟kim. 14 sierpnia 1940 r. odszed ze stolicy pierwszy wielki transport wi篥ni闚 do za這穎nego przed dwoma miesi帷ami obozu koncentracyjnego w O鈍i璚imiu.

W pocz徠ku wrze郾ia, gdy lotnicy polscy bior w豉郾ie udzia w dramatycznej bitwie powietrznej o Wielk Brytani, kt鏎a rozstrzygnie o losach wyspy, podziemna Warszawa obchodzi w uroczystym skupieniu rocznic wydarze z 1939 roku. Poczytne ju w闚czas pisma konspiracyjne - „Biuletyn Informacyjny", „Polska 砰je!" i inne - wskazuj na wielkie warto軼i moralne kampanii wrze郾iowej, na znaczenie polityczne i wojskowe rozpaczliwego oporu, jaki stawi豉 Polska si這m agresji hitlerowskiej. Prasa podziemna wzywa spo貫cze雟two warszawskie do manifestacji rocznicowej uczu patriotycznych w postaci niekupowania czasopism niemieckich w dniu 31 sierpnia i 1 wrze郾ia 1940 r. oraz niewychodzenia z mieszka w niedziel 1 wrze郾ia w godzinach popo逝dniowych. Manifestacja ta uda豉 si ca趾owicie: w niedziel po godz. 14 panowa豉 na mie軼ie uderzaj帷a cisza. Wskazywa這 to nie tylko na nastroje warszawiak闚, lecz tak瞠 na powa積e wp造wy propagandowe podziemia, kt鏎ego dyrektywom dawano tak wielki pos逝ch. W rocznic kapitulacji Warszawy „Biuletyn Informacyjny" wskazuje (w artykule Krew za imponderabilia) na szczeg鏊n rol, jak spe軟i豉 w r. 1939 walka obl篹onej stolicy:

Chocia w dalszym przebiegu wojny wiele miast na Zachodzie uleg這 wi瘯szym zniszczeniom ni te, jakie we w軼iek造m ataku furii zadawa wr鏬 broni帷ej si Warszawie, 瘸dna z tych ofiar w znaczeniu swym i w konsekwencjach nie mo瞠 si r闚na z bohatersk ofiar Warszawy. Stolica pierwsza bowiem przeciwstawi豉 si terrorowi strachu, przeciwstawi豉 pot璠ze 鈔odk闚 niszczycielskich wol walki, si喚 i zwarto嗆 ducha bojowego.

W 1941 r. obchodzono rocznic wrze郾ia w podziemnej Warszawie w zupe軟ie nowej sytuacji. Wprawdzie w ci庵u kilkunastu dni kwietnia armie hitlerowskie zgniot造 Jugos豉wi i Grecj, ale 22 czerwca rozpocz皻a si wojna Niemiec z ZSRR, z kt鏎 wi您ano powszechnie wielkie nadzieje na odwr鏂enie sytuacji i rych造 pomy郵ny koniec wojny. Pot璕uje si dzia豉lno嗆 podziemia, rosn kadry tajnych organizacji, rozwija si pomy郵nie konspiracyjna akcja prasowa i propagandowa. Coraz cz窷ciej dostrzec mo積a na ulicach Warszawy przejawy dzia豉lno軼i Organizacji Ma貫go Sabota簑 „Wawer", powo豉nej do 篡cia w zimie 1940/41 r.

Tymczasem Niemcy nie ustaj w wysi趾ach propagandowych. Ustawiaj w wielu miejscach wielk liter „V" z dykty, jako symbol VICTORII. W odpowiedzi „wawerczycy" rysuj na murach „V" w postaci otwartej brzytwy, z napisem: „Ton帷y brzytwy si chwyta". Czes豉w Zadr騜ny („G這wacki") z „Wawra" dokonuje nie byle jakiego wyczynu: podpala bezkarnie w bia造 dzie na pl. Pi連udskiego wielkie drewniane „V"; wiadomo嗆 o tym wnet obiega miasto.

Du膨 popularno軼i cieszy豉 si w Warszawie w owym czasie konspiracyjna Antologia poezji podziemnej opracowana przez Stanis豉wa Mi豉szewskiego i Jana Janiczka pod pseudonimem „Narcyza Kwiatka". W tej niewielkiej ksi捫eczce opublikowano m.in. 15 wierszy po鈍i璚onych obronie Warszawy we wrze郾iu 1939: w鈔鏚 nich - kr捫帷e ju poprzednio w r瘯opisach: Alarm - S這nimskiego, Ulic Opaczewsk - Janiczka, Mogi趾 na skwerze - Hulewicza oraz Barykad nieznanego autora, kt鏎ej ko鎍owa zwrotka doskonale trafia豉 w nastroje mieszka鎍闚 stolicy:

Chocia czo貪i przebrzmia造, cho bomby przewy造

I 鄉ier z dymem po瘸r闚 nad miastem si prz璠zie -

Wr鏬 nie przeszed, nie zwalczy, nie posiad tej si造

Barykady nie zdoby i jej nie zdob璠zie.

Konspiracyjne pismo „皋軟ierz Polski w Kampanii Wrze郾iowej" wydawane od r. 1940 jako dodatek do tajnych „Wiadomo軼i Polskich" przynosi stale ciekawe relacje polskie i niemieckie z przebiegu kampanii wrze郾iowej.

Prasa podziemna wzywa w r. 1941 - podobnie jak i w roku ubieg造m - do uczczenia rocznicy wrze郾ia przez wstrzymanie si od kupna czasopism niemieckich i gadzinowych (w j瞛yku polskim) w dniach 30 i 31 sierpnia oraz 1 wrze郾ia, a tak瞠 do manifestacyjnego nieopuszczania mieszka w niedziel 31 sierpnia w godzinach od 16 do 19. W setkach warszawskich dom闚 rocznica ta jest rzeczywi軼ie obchodzona w gronie rodziny i przyjaci馧, nierzadko w formie zakonspirowanych wieczor闚 i zebra literackich.

1 wrze郾ia 1941 roku o 鈍icie dziewcz皻a z organizacji „Wawer" sk豉daj kwiaty na grobie Nieznanego 皋軟ierza. „Wawerczycy" kolportuj ulotk okoliczno軼iow O czym ka盥y Polak pami皻a powinien.

W drug rocznic kapitulacji Warszawy „Biuletyn Informacyjny" (z dnia 25 IX 1941) przypomina w artykule wst瘼nym:

[...] Co to si dzia這 w豉軼iwie w tych potwornych wrze郾iowych dniach w Warszawie? Jakie imi nada temu zjawisku, przed kt鏎ym wstrz捷ni皻y i oszo這miony staje duch ludzki! Bo obrona w najstraszniejszych warunkach fizycznych - to tylko cz窷 zjawiska. Drug jego cz窷ci - jest stan ducha obleganych, jest to jaka nies造chanie rzadka w dziejach chwila ca趾owitego zespolenia serc obro鎍闚 w jeden nierozdzielny i pot篹ny p這mie uniesienia bohaterskiego, po鈍i璚enia bez granic, zaciek這軼i szale鎍闚. Ani jednego fa連zywego tonu - w鈔鏚 tego p馧toramilionowego skupiska m篹czyzn i kobiet, starc闚 i dzieci, 穎軟ierzy i cywil闚, n璠zarzy i bogaczy, rannych i tych, kt鏎zy na rany ka盥ej chwili czekali. [...] Duch polski i polskie dzieje otrzyma造 z krwi i uniesienia bohater闚 wrze郾iowych tak pot篹ny zastrzyk mocy narodowej - 瞠 starczy go dla dziesi徠k闚 pokole na prace w wojnie i pokoju.

W trzecim roku wojny rocznica wrze郾iowa 鈍i璚ona jest w Warszawie w obliczu wydarze prze這mowych dla los闚 Europy. Niemcy zaj瘭i Kaukaz, sforsowali Don, dotarli do Wo貪i na p馧noc od Stalingradu. S to jednak ju ostatnie tygodnie ich sukces闚 na froncie wschodnim.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

Rocznice Wrze郾ia w okupowanej Warszawie (II)

„Tygodnik Powszechny" (Krak闚)

Nr 40 / 5. 10. 1958 r.

Tymczasem w Warszawie trwa nieprzerwanie od 22 lipca 1942 r. wielka akcja wyniszczenia ludno軼i getta. W ci庵u sierpnia i pierwszych dni wrze郾ia wywieziono, pod pretekstem wysiedlenia na Wsch鏚, ponad 300000 mieszka鎍闚 dzielnicy 篡dowskiej do kom鏎 gazowych obozu zag豉dy w Treblince. Lotnictwo radzieckie dokonuje w tym czasie dwukrotnie nocnych nalot闚 na Warszaw: z 20 na 21 sierpnia i z l na 2 wrze郾ia 1942 r. Oba te naloty powoduj w mie軼ie liczne po瘸ry i uszkodzenie og馧em 150 dom闚, przede wszystkim na Woli. Uszkodzenie obiekt闚 niemieckich w forcie Bema i w rejonie dworc闚 na Pradze wp造wa w konsekwencji deprymuj帷o na nastroje funkcjonariuszy hitlerowskich. Lotnictwo alianckie bombarduje intensywnie w nocy z 1 na 2 wrze郾ia Zag喚bie Saary, z 2 na 3 wrze郾ia - Karlsruhe, z 4 na 5 wrze郾ia - Brem, z 6 na 7 wrze郾ia - Zag喚bie Ruhry, o czym informuje warszawiak闚 prasa podziemna.

Ruch podziemny w Warszawie rozwin掖 si znacznie w roku 1942 i okrzep. Na podstawie decyzji gen. Sikorskiego organizacja wojskowa w kraju - Zwi您ek Walki Zbrojnej - przyj窸a odt康 nazw „Armia Krajowa". Trwa akcja scalania r騜nych mniejszych formacji podziemia. R闚nocze郾ie powstaj - Polska Partia Robotnicza i Gwardia Ludowa. Wzmaga si nat篹enie dzia豉lno軼i konspiracyjnej we wszelkich jej przejawach.

Z okazji trzeciej rocznicy wrze郾ia organizacja „Wawer" rozrzuca w mie軼ie 30000 ulotki Ludu Warszawy! R闚nocze郾ie rozlepiono na murach 4000 egzemplarzy nalepki rysunkowej, przedstawiaj帷ej ko軼iotrupa ze swastyk i tekstem Deutschland kaput!

Ca豉 polska prasa konspiracyjna po鈍i璚a w r. 1942 rocznicy walk wrze郾iowych obszerne wypowiedzi okoliczno軼iowe, zwracaj帷 uwag, podobnie jak i w latach poprzednich, na szczeg鏊ne znaczenie moralne obrony obleganej Warszawy:

Warszawa broni豉 nie tylko swojego honoru! - czytamy w „Biuletynie Informacyjnym" (1 X 1942) w artykule Dni chwa造. – Du穎 by pisa o moralnym znaczeniu jej obrony. Radio Warszawy g這sz帷e s這wami jej Prezydenta, pie郾i Warszawianki, 瞠 jeszcze walczymy, 瞠 wojna trwa, 瞠 koniec b璠zie zawsze zwyci瘰twem dobra nad z貫m, sprawiedliwo軼i nad bestialstwem - sta這 si g這sem krzepi帷ym serca i nie pozwoli這 nawet na chwilowe za豉manie kl瘰k. Zobaczyli鄉y na przyk豉dzie Warszawy, jak nale篡 walczy, i przyk豉d jej zrozumieli鄉y. I nie tylko my. 安iat ca造, kt鏎y do dni wrze郾iowych ust瘼owa przed germa雟k przemoc, ockn掖 si. Polska - powiedzia Roosevelt - sta豉 si natchnieniem 鈍iata. Obrona Warszawy by豉 natchnieniem Polski.

Katolicki miesi璚znik konspiracyjny „Prawda" stwierdza w konkluzji artyku逝 Bilans trzyletni (w nr. z wrze郾ia 1942):

Na naszych oczach realizuje si wizja Stefana Starzy雟kiego z wrze郾ia 1939. Dostrzegamy j wszyscy: „...Poprzez zgliszcza niemieckich miast maszeruj oddzia造 angielskie, polskie i ameryka雟kie, by traktatem pokojowym zawartym w Berlinie naprawi b陰d pope軟iony przez Jerzego Clemenceau i zabezpieczy sprawiedliwo嗆 Europie i 鈍iatu". Niech w chwilach ci篹kich, kiedy groza i terror hitlerowski utrudnia nam oddech w piersiach, wizja ta dopomo瞠 nam do wypowiedzenia s這wa, kt鏎e si staje: Polska!

* * *

W lecie 1942 roku zorganizowano po raz pierwszy dla uczczenia rocznicy wrze郾ia konkurs literacki na pami皻nik [z] obl篹enia Warszawy, dost瘼ny dla ka盥ego czytelnika prasy konspiracyjnej. By這 to wydarzenie jak naonczas bez precedensu, nawet w bujnym 篡ciu warszawskiego podziemia. Trudno軼i organizacyjne i techniczne tego rodzaju konkursu w warunkach konspiracyjnych mog造 si wydawa nie do przezwyci篹enia. Ju sam pomys og這szenia konkursu by wyrazem wyj徠kowo optymistycznej wiary w zainteresowanie spo貫cze雟twa warszawskiego t imprez. Inicjatorem j ej by Aleksander Kami雟ki („Hubert"), redaktor naczelny „Biuletynu Informacyjnego", a zarazem szef Biura Informacji i Propagandy Okr璕u Warszawskiego AK i - w jednej osobie - komendant Organizacji Ma貫go Sabota簑 „Wawer". Konkurs mia na celu uzyskanie i ocalenie od zapomnienia materia堯w pami皻nikarskich, kt鏎e stanowi造by cenny dokument spo貫czny wra瞠, nastroj闚 i pogl康闚 autor闚 o prze篡tym przed trzema laty obl篹eniu Warszawy.

Zacz窸o si od kr鏒kiego komunikatu w „Biuletynie Informacyjnym" z dnia 18 VI 1942 r.

W zwi您ku ze zbli瘸j帷 si rocznic wrze郾iow Redakcja „Biuletynu" oraz KORP og豉szaj konkurs na pami皻nik obl篹enia Warszawy. Wielko嗆 pami皻nika nie powinna przekroczy 24 stron druku formatu „Biuletynu". Termin nadsy豉nia pami皻nik闚 up造wa 20 lipca. Przyznane b璠 dwie nagrody: I - 1000 z, II - 500 z. R瘯opisy s w豉sno軼i „Biuletynu" i KORP-u. Zastrzega si prawo ca趾owitego lub cz窷ciowego wykorzystania w druku lub na powielaczu ka盥ego z nades豉nych pami皻nik闚. Pisa nale篡 na maszynie lub bardzo czytelnie r璚znie. Pami皻niki opatrzone god貫m - kierowa do Redakcji „Biuletynu". Odbi鏎 - b璠zie kwitowany w dziale ofiar. Wynik konkursu zostanie og這szony w numerze „BI" z 6 sierpnia. W pami皻niku nale篡 uwzgl璠nia zar闚no fakty (osobi軼ie obserwowane lub ca趾owicie pewne), jak i prze篡cia (szczere, podane bez silenia si na „styl").

Ju w numerze „Biuletynu" z 9 lipca znajdujemy potwierdzenie odbioru jednej pracy konkursowej. Podobne potwierdzenie og這szono r闚nie w numerach 28 z dnia 16 lipca, 29 z dnia 23 lipca i 30 z dnia 30 lipca z 1942. Og馧em pokwitowano w tych numerach odbi鏎 16 prac, dalsze jednak nap造wa造 jeszcze po terminie; pokwitowania ich odbioru znajduj si w numerach „BI" z 13 sierpnia i z 3 wrze郾ia 1942. By to imponuj帷o powa積y plon konkursu. W sk豉d komisji konkursowej wchodzi造 – opr鏂z Aleksandra Kami雟kiego - m.in. Halszka Buczy雟ka („Halszka", „Stryjenka")2, publicystka, kierowniczka kom鏎ki „Sztuka"3 dzia豉j帷ej w ramach BIP Okr璕u Warszawa, oraz Maria Straszewska („Anna"), polonistka, sekretarka KOPR-u4 i „BI". Cz這nkowie jury zapoznawali si indywidualnie ze wszystkimi r瘯opisami pami皻nik闚 dostarczanymi przez sie kolporta穎w „Biuletynu" i punktowali je. Pierwsze nagrody przyznane zosta造 jednog這郾ie. Oficjalny komunikat o wyniku konkursu na pami皻nik obl篹enia Warszawy og這szony zosta - zgodnie z zapowiedzi - w nr. 31 „BI" z dnia 6 sierpnia 1942:

Komisja Konkursowa po przeczytaniu 16 nades豉nych na konkurs pami皻nik闚 orzek豉, i 瘸den z nich nie jest do嗆 pe軟y, aby sam jeden m鏬 zobrazowa ca這kszta速 prze篡 miasta i jego mieszka鎍闚. Wi瘯szo嗆 jednak daje z obranych punkt闚 informacyjnych wierny i szczeg馧owy obraz tego, co si dzia這. Wobec powy窺zego Komisja zdecydowa豉 zar闚no pierwsz, jak i drug nagrod podzieli. Pierwsz nagrod mi璠zy K. J. i XY (ka盥y - po z 500), oraz drug nagrod mi璠zy W. i Tura (ka盥y po 250 z). Kwoty powy窺ze skierowane zostaj do wymienionych os鏏 t sam drog, jak wp造n窸y nagrodzone pami皻niki. Poza tym Komisja wyr騜nia pami皻niki oznaczone god豉mi Jur, Do貫ga, Cywil, Boruta, Jerzy, 安iadek i S這necznik.

R闚nocze郾ie zapowiedziano wydanie we wrze郾iu 1942 r. drukowanej broszury pt. Pami皻niki z obl篹enia Warszawy, zawieraj帷ej fragmenty nagrodzonych i wyr騜nionych prac oraz osobnej Kroniki warszawskiej dni wrze郾iowych, ilustrowanej r闚nie fragmentami z pami皻nik闚 konkursowych. Opracowanie redakcyjne obu tych publikacji powierzy Aleksander Kami雟ki - Halszce Buczy雟kiej, kt鏎a w kr鏒kim czasie zadanie to wykona豉, wykorzystuj帷 20 pami皻nik闚, w tym r闚nie i takie, kt鏎e wp造n窸y po terminie i nie byty brane pod uwag przy rozdziale nagr鏚.

Ci庵 dalszy – cz窷 III

Rocznice Wrze郾ia w okupowanej Warszawie (III)

„Tygodnik Powszechny" (Krak闚)

Nr 40 / 5. 10. 1958 r.

Ostatecznie Pami皻nik z obrony Warszawy ukaza si ju we wrze郾iu 1942 r., w trzeci rocznic obrony Warszawy. Tak wi璚 w ci庵u kilku tygodni od chwili rozpisania konkursu zdo豉no uzyska poka幡 ilo嗆 interesuj帷ych wspomnie, oceni je, og這si wyniki konkursu i wyda drukiem wybrane pami皻niki.

Broszura w obj皻o軼i 56 stron druku w formacie 17,5 x 12 cm, w kartonowej ok豉dce ozdobionej na stronie tytu這wej i na odwrocie ksi捫eczki 豉dnymi drzeworytami - rozprowadzana by豉 we wrze郾iu w cenie 5 z za egzemplarz nie tylko w鈔鏚 czytelnik闚 prasy podziemnej, lecz r闚nie w鈔鏚 bywalc闚 warszawskich ksi璕ar i antykwariat闚. Pami皻nik z obrony Warszawy mo積a by這 wi璚 naby „spod lady" zar闚no u Antoniego Trepi雟kiego w antykwariacie „Logos" na Mazowieckiej 4, jak u Tadeusza Soko這wskiego w antykwariacie Arcta na Nowym 安iecie. Kr捫y z egzemplarzami tego wydawnictwa w neseserku, ukrywaj帷y si w闚czas przed gestapo, kierownik ksi璕arni Arcta - Piotr Hniedziewicz, rozprowadza t broszur znawca i zbieracz varsavian闚, a zarazem ofiarny kolporter wydawnictw tajnych, Wac豉w B豉瞠jewski; w witrynie Trzaski i Everta na Krakowskim Przedmie軼iu pojawi豉 si za ta ksi捫eczka - rzecz to trudna do uwierzenia - pomi璠zy innymi „normalnymi" ksi捫kami, ciesz帷 oczy wtajemniczonych, a nie zwracaj帷 jako uwagi Niemc闚.

Na pierwszej stronie broszury opublikowano kilkunastozdaniowe wyja郾ienie dotycz帷e konkursu, zako鎍zone stwierdzeniem:

Czytelniku. Publikacja ta jest zbiorow prac wielu ludzi i bezcennym dokumentem niez這mnej postawy naszego narodu w najtragiczniejszych chwilach. Niech kr捫y wi璚 z r彗 do r彗. Po przeczytaniu oddaj przyjacielowi, nie niszcz jej i nie chowaj pod kluczem. KOPR

Na str. 2 opublikowano Wst瘼 pi鏎a Halszki Buczy雟kiej; na str. 3-18 fragmenty z nagrodzonego I nagrod pami皻nika pod god貫m XY, kt鏎ego autork by豉 -jak si okaza這 - 穎na oficera przebywaj帷ego w niewoli niemieckiej - Anna Jachnina. Na str. 18-34 znajduj si Urywki z pami皻nika cywila, nagrodzone wsp鏊nie pierwsz nagrod (god這 KJ); na str. 34-41 - Wspomnienia 穎軟ierza, nagrodzone drug nagrod podpisane „Artur Tur"; na str. 41-44 fragmenty wyr騜nionego pami皻nika „Jura" pt. Powr鏒 do obleganej stolicy', na str. 44-45 wyr騜niony fragment „Cywila" pt. Na kolonii, na str. 45-46 fragment pami皻nika „Jerzego" pt. Pierwszy warszawski batalion ochotniczy, na str. 46-49 fragmenty pt. Radio i Warszawska ulica z pracy pod god貫m „Dies Irae"; na str. 49-51 [zamieszczono] nagrodzon Kartk z pami皻nika - god這 „W"; na str. 51-53 Harcerk w czo堯wce – Haliny G.; na str. 53-54 Najtragiczniejszy dzie wojny - „Czternastolatki"; na str. 54-55 wyr騜nion Warszawa czeka - „Jura". Na niezadrukowanej str. 56 znajduje si sygnet wydawniczy TWZW (Tajne Wojskowe Zak豉dy Wydawnicze).

R闚nocze郾ie z t broszur ukaza豉 si - tak瞠 staraniem KOPR-u - 32-stronicowa ksi捫eczka pt. Warszawa w ogniu. Kronika dni wrze郾iowych. Zestawi Nemo (Warszawa 1942, cena 3 z). Broszurka ta, wydana w formacie 17,5 x 12,5 cm, zawiera zestawienie najwa積iejszych fakt闚 z przebiegu obl篹enia Warszawy, poparte komunikatami Naczelnego Dow鏚ztwa i dow鏚ztwa Obrony Warszawy oraz wiadomo軼iami radiowymi z owych dni, a tak瞠 fragmentami pami皻nik闚 nades豉nych na konkurs.

Na str. 2 broszury znajduje si kr鏒kie wyja郾ienie dotycz帷e charakteru wydawnictwa, a podpisane przez KOPR, na str. 3-32 chronologiczny przebieg wydarze od 29 sierpnia 1939 (pierwotnego terminu mobilizacji) do dnia 27 wrze郾ia 1939. Broszura ko鎍zy si s這wami: „Warszawa pad豉 w 1939, ale si nie podda豉 i nigdy nie podda". Autork tego cennego opracowania by豉 r闚nie Halszka Buczy雟ka, ukryta pod pseudonimem „Nemo".

Oryginalne egzemplarze manuskrypt闚 nades豉nych na konkurs pami皻nik闚 - przepad造 niestety w toku p騧niejszych wydarze w Warszawie. Wiadomo jest, 瞠 ocala這 z tych prac tylko tyle, ile zdo豉no opublikowa w obu ksi捫eczkach.

Jak wspomina obecnie Halszka Buczy雟ka - wszystkie pami皻niki nades豉ne na konkurs, mimo r騜nej warto軼i literackiej, by造 faktograficznie bez zarzutu i wskazywa造 na niezmiernie dobr wol autor闚, rzetelno嗆 w traktowaniu tematu i prawdziwy pietyzm dla niedawno minionych wydarze bohaterskiego wrze郾ia.

* * *

W r. 1943 obchodzono w Warszawie czwart rocznic wrze郾ia w sprzyjaj帷ym momencie pomy郵nej kontrofensywy na froncie wschodnim, l康owania aliant闚 na Sycylii i Sardynii oraz dotkliwego bombardowania Niemiec, a niebawem i kapitulacji Badoglio we W這szech. Nic wi璚 dziwnego, 瞠 warszawiacy uwa瘸j t rocznic za ostatni ju obchodzon w warunkach okupacji. 安ita nadzieja na niedaleki koniec wojny.

Dzie 1 wrze郾ia uczczono w r. 1943, nie tylko w samej Warszawie, ale tak瞠 w wielu miastach i miasteczkach okr璕u warszawskiego (ponadto r闚nie i w Krakowie), nazwaniem przez podziemie ulic lub plac闚 imieniem poleg貫go niedawno gen. Sikorskiego, przy czym zerwano tabliczki z napisami niemieckimi i zawieszono nowe - polskie. W ko鎍u wrze郾ia za, w rocznic kapitulacji Warszawy, dokonano w stolicy swoistej manifestacji, przemianowuj帷 jednej nocy kilka ulic i wywieszaj帷 odpowiednie tabliczki, m.in. al. Jerozolimskie na al. Gen. Sikorskiego, pl. Bankowy na pl. Starzy雟kiego, ul. Wroni na ul. Niedzia趾owskiego, ul. Wsp鏊n na ul. Polski Podziemnej, ul. Graniczn na ul. Obro鎍闚 Warszawy i ul. Zieln na ul. Obro鎍闚 Westerplatte.

* * *

Prasa podziemna podaje szereg informacji o uroczystych obchodach czwartej rocznicy napa軼i niemieckiej na Polsk, odbytych w 鈍iecie, o depeszach okoliczno軼iowych kr鏊a Jerzego VI, prezydenta Roosevelta itd.

Ostatnia rocznica wrze郾ia 1939 przypad豉 w trzydziestym drugim dniu Powstania Warszawskiego, w chwili, gdy w gruzach le瘸豉 ju Star闚ka, gdy oddzia造 gen. Reinefartha po rzezi Woli wypali造 a do piwnic setki dom闚 w zachodniej cz窷ci miasta, gdy stolica po raz drugi w latach wojny ponosi豉 najci篹sze ofiary krwi, niepor闚nanie wi瘯sze tym razem i jeszcze bole郾iejsze ni ofiary z wrze郾ia 1939 r.

PRZYPISY:

1 Witold Hulewicz, poeta i t逝macz, redaktor popularnego pisma konspiracyjnego „Polska 砰je", aresztowany przez gestapo za dzia豉lno嗆 niepodleg這軼iow, zosta rozstrzelany na Palmirach 12 czerwca 1941 r.

2 Aresztowana potem przez gestapo 21 kwietnia 1943 r. w zwi您ku z inn spraw, przebywa豉 a do ko鎍a wojny w wi瞛ieniach niemieckich.

3 Kom鏎ka organizacyjna w ramach BIP-u Okr璕u Warszawa, kt鏎ej zadaniem by這 skupienie niewielkiego grona artyst闚 (literat闚, aktor闚, plastyk闚) w s逝瘺ie propagandy antyniemieckiej i oddzia造wania na spo貫cze雟two 鈔odkami artystycznymi (piosenki, karykatury, tajny teatr kukie貫k).

4 KOPR to skr鏒 wyraz闚 „Komisja Propagandy", u篡wany jako symbol do oznaczania produkcji wydawniczej (drukowanej lub powielanej) BIP-u Okr璕u Warszawskiego AK.