© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2016
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Kategorie: Wszystkie | 1934 - Artyku造 | 1956 - 1959 | 1958 - Artyku造 | 1960 - Artyku造 | 1964 - Artyku造 | 1968 - Recenzje | 1970 - 1979 | 1970 - Recenzje | 1975 - Recenzje | 1980 - 1988 | 1980 - Pozosta貫 teksty | 1980 - Recenzje | 1986 - Pozosta貫 teksty | 1989 - Artyku造 i wywiady | 1990 - Artyku造 i wywiady | 1991 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Materia造 biograficzne | 1993 - Artyku造 i wywiady | 1994 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Kronika wydarze | 1995 - Materia造 biograficzne | 1995 - Pozosta貫 teksty | 1996 - Artyku造 i wywiady | 1996 - Materia造 biograficzne | 1997 - Artyku造 i wywiady | 1997 - Materia造 biograficzne | 1998 - Artyku造 i wywiady | 1999 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Pozosta貫 teksty | 2001 - Artyku造 i wywiady | 2001 - Pozosta貫 teksty | 2002 - Artyku造 i wywiady | 2002 - Materia造 biograficzne | 2002 - Pozosta貫 teksty | 2003 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Pozosta貫 teksty | 2004 - Recenzje | 2005 - Artyku造 i wywiady | 2005 - Kronika wydarze | 2005 - Materia造 biograficzne | 2005 - Pozosta貫 teksty | 2005 - Recenzje | 2006 - Artyku造 i wywiady | 2006 - Fotogaleria | 2006 - Kronika wydarze | 2006 - Materia造 biograficzne | 2006 - Pozosta貫 teksty | 2006 - Recenzje | 2007 - Artyku造 i wywiady | 2007 - Fotogaleria | 2007 - Kronika wydarze | 2007 - Materia造 biograficzne | 2007 - PISMA WYBRANE t. I/II | 2007 - Pozosta貫 teksty | 2007 - Recenzje | 2008 - Artyku造 i wywiady | 2008 - Fotogaleria | 2008 - Kronika wydarze | 2008 - Recenzje | 2009 - Artyku造 i wywiady | 2009 - Fotogaleria | 2009 - Kronika wydarze | 2009 - Recenzje | 2010 - Artyku造 i wywiady | 2010 - Fotogaleria | 2010 - Kronika wydarze | 2010 - Pozosta貫 teksty | 2010 - Recenzje | 2011 - Artyku造 i wywiady | 2011 - Fotogaleria | 2011 - Kronika wydarze | 2011 - Pozosta貫 teksty | 2011 - Recenzje | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 1 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 2 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 3 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 4 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 5 | NOWE KSI*KI | STRONA G紟NA | Varia
RSS
czwartek, 19 lipca 2007
Z Markiem Edelmanem - 郵adem walk 烙B (I)

„Stolica” (Warszawa)

Nr 17 / 24. 04. 1960 r.

Po wielkiej akcji eksterminacyjnej przeprowadzonej w getcie warszawskim w pami皻nych tygodniach lipca, sierpnia i wrze郾ia 1942 roku, kiedy to wywieziono z „Umschlagplatzu" na Stawkach ponad 300 tys. mieszka鎍闚 „dzielnicy 篡dowskiej w Warszawie" - pozosta這 przy 篡ciu oficjalnie 33400 砰d闚 zatrudnionych w fabrykach i zak豉dach niemieckich oraz w instytucjach Rady 砰dowskiej. Faktycznie, zmniejszony mocno teren getta zamieszkiwa這 jeszcze oko這 60000 ludzi. Getto obejmowa這 teraz:

- t e r e n f a b r y k (tzw. „szop闚") pod zarz康em niemieckich przedsi瑿iorc闚 - Toebbensa, Schultza i innych w granicach ulic: Leszno, Karmelicka, Nowolipki, Smocza, Nowolipie, 疾lazna do Leszna;

- teren g e t t a c e n t r a l n e g o - w granicach ulic: G瘰ia, Franciszka雟ka, Bonifraterska, Muranowska, Pokorna, Stawki, plac Parysowski, Smocza;

- tzw. t e r e n „s z c z o t k a r z y" pomi璠zy 安i皻ojersk, Wa這w, Franciszka雟k i Bonifraterska.

Mi璠zy tymi cz窷ciami dzielnicy 篡dowskiej rozci庵a造 si bezludne, przymusowo wysiedlone tereny.

Nowe mury, wzniesione wzd逝 ulic getta, oddziela造 jego zamieszka貫 cz窷ci od siebie. Komunikacja pomi璠zy tymi terenami by豉 zakazana. Utrzymywano jednak nielegalne kontakty zar闚no w celu koniecznego przemytu 篡wno軼i, jak i dla cel闚 organizacyjnych 烙B.

W nieregularnym czworoboku ulic 安i皻ojerskiej, Wa這wej, Franciszka雟kiej i Bonifraterskiej zamieszkiwa這 w przededniu wydarze kwietniowych 1943 r. 4.000-5.000 os鏏, w zasadzie zatrudnionych w fabryce szczotek, urz康zonej przez Niemc闚 w domu mieszkalnym przy ul. 安i皻ojerskiej 34. Wi瘯szo嗆 mieszka sta豉 tu pustk, bowiem przy normalnym stanie zaludnienia tej cz窷ci dzielnicy 篡dowskiej mog造 one pomie軼i 15000 - 20000 ludzi. Teren „szczotkarzy" oddzielony byt murem postawionym wzd逝 ul. Franciszka雟kiej na odcinku od Bonifraterskiej do Wa這wej, 郵epo zamykaj帷ym r闚nie na 安i皻ojerskiej wylot tej ulicy na Nalewki. Na tym niewielkim terenie dzia豉這 5 grup 砰dowskiej Organizacji Bojowej pod og鏊n komend M a r k a E d e l m a n a, 24-letniego dzia豉cza Bundu. Na czele najsilniejszych liczebnie grup Bundu i Droru stali J u r e k B l o n e s i H e n o c h G u t m a n, przy czym Dror obsadzi pozycje na ul. Wa這wej, a grupa Bundu utrzymywa豉 naro積ik Bonifraterskiej i 安i皻okrzyskiej oraz odcinek 安i皻ojerskiej do rogu Wa這wej. Ponadto by造 tu grupy dowodzone przez J u r k a G r y n s z p a n a (PPR-GL), H e r s z a B e r l i s k i e g o (Poalej Syjon Lewica) i J a k u b a P r a s z k i e r a (Hanoar Hacyjoni).

Teren „szczotkarzy" sta si widowni szczeg鏊nie zaci皻ych walk z formacjami gen. Stroopa w dniach 20 i 21 kwietnia 1943 roku. Niemcy atakuj帷y getto ponie郵i tu dotkliwe straty.

* * *

Marek Edelman, warszawiak, w latach trzydziestych ucze gimnazjum „Sp鎩nia" na D逝giej, dzia豉cz bundowskiej organizacji m這dzie篡 „Cukunft" („Przysz這嗆"), w pocz徠kach okupacji kierownik konspiracyjnej powielarni i kolporta簑 tajnych wydawnictw „Bundu", potem cz這nek prezydium Centralnego Komitetu tej partii i (od jesieni 1942 r.) sztabu 砰dowskiej Organizacji Bojowej, jeden z zast瘼c闚 komendanta 烙B - Mordechaja Anielewicza, w 1943 r. dow鏚ca bojowy terenu „szczotkarzy" - jest jedynym pozosta造m przy 篡ciu cz這nkiem 軼is貫go dow鏚ztwa powstania w getcie warszawskim.

*

Po siedemnastu latach odbywamy z doktorem Edelmanem w璠r闚k po tych ulicach nowej Warszawy, przy kt鏎ych kiedy sta造 kamienice zamieszka貫 przez tysi帷e 砰d闚 zamkni皻ych w getcie.

„Mniej wi璚ej tu, gdzie stoj, wysoki mur dzieli 篡dowsk i »aryjsk« stron ulicy Bonifraterskiej" - przypomina Marek Edelman. - „Tu za murem, w miejscu, gdzie teraz widzimy reprezentacyjne budynki ambasady chi雟kiej, by造 stare czynszowe kamienice, zwr鏂one szczytowymi 軼ianami ku ul. Bonifraterskiej. Nikt nie mieszka w tych domach wiosn 1943 r. Przez luki i otwory w murach, przez zamar貫 okna, mo積a by這 obserwowa ruch na przeciwleg貫j stronie ulicy, ju tej za murem, objawy normalniejszego 篡cia, a nawet karuzel i hu鈣awki zainstalowane w pobli簑 przez Niemc闚".

*

„W obr瑿ie samego getta postawiono w 1942 roku mur, oddzielaj帷y tereny fabryki szczotek i dom闚 zamieszka造ch przez jej pracownik闚 od tzw. getta centralnego. Mur ten bieg 鈔odkiem ulicy Franciszka雟kiej, a do domu naro積ego przy Nalewkach, tam gdzie teraz widzimy wielkie bloki mieszkalne u zbiegu Franciszka雟kiej i Nowotki. Na rogu Franciszka雟kiej i Wa這wej by豉 brama wjazdowa 陰cz帷a getto centralne z terenami szczotkarzy. To odegra這 szczeg鏊n rol w czasie walk kwietniowych.

19 kwietnia 1943 roku o godz. 2 w nocy nadesz造 pierwsze meldunki od naszych wysuni皻ych czujek, 瞠 policja niemiecka i policja granatowa obstawiaj w odst瘼ach 25-metrowych zewn皻rzne mury getta. Natychmiast zaalarmowano wszystkie grupy bojowe, kt鏎e w ci庵u 15 minut zaj窸y swoje uprzednio wyznaczone stanowiska. Zaalarmowana przez nas ludno嗆 cywilna uda豉 si natychmiast to przygotowanych schron闚 i schowk闚 w piwnicach i na strychach.

Rankiem Niemcy wkroczyli do getta. Zostali zaatakowani na rogu Mi貫j i Zamenhofa, u zbiegu Nalewek i G瘰iej i na placu Muranowskim. Na naszym terenie panowa豉 na razie cisza. Dopiero we wtorek, 20 kwietnia oko這 godz. 13.30 Niemcy podeszli w zwartym szyku pod bram szczotkarzy u wylotu Wa這wej”.

*

„Napastnicy nie spodziewali si, 瞠 wej軼ie jest zaminowane. O godzinie 13.30, w chwili, gdy usi這wali przekroczy bram, nasz obserwator w陰czy wtyczk do kontaktu. Mina eksplodowa豉, zabijaj帷 i rani帷 wielu SS-man闚. Pozostali, ostrzelani przez nas, wycofali si w g陰b getta. Dopiero po 2 godzinach powt鏎nie spr鏏owali szcz窷cia. Tym razem ju inaczej, ostro積iej, g瘰iego, starali si przedosta na nasz teren. Wsz璠zie napotkali na zdecydowany op鏎. Walczy ka盥y dom".

Ci庵 dalszy – cz窷 II

Z Markiem Edelmanem - 郵adem walk 烙B (II)

„Stolica” (Warszawa)

Nr 17 / 24. 04. 1960 r.

*

„W przerwie walki znale幢i鄉y cia這 in. Micha豉 K l e p f i s z a podziurawione jak sito seriami z automat闚. Poleg w boju toczonym na strychach i dachach dom闚. Klepfiszowi zawdzi璚zali鄉y bardzo du穎. Zaopatrywa nas w materia造 wybuchowe, kierowa produkcj granat闚, butelek zapalaj帷ych, min. Bez tego nie mo積a by skutecznie prowadzi walki. W 鈔od, 21 kwietnia nad ranem, pogrzebali鄉y jego cia這 w ogr鏚ku na ty豉ch domu przy ul. 安i皻ej erskiej 34, niemal dok豉dnie w tym miejscu, na kt鏎ym obecnie wznosi si zadrzewiony pag鏎ek na posesji ambasady chi雟kiej. Szcz徠ki jego spoczywaj tam zapewne do dzi".

*

„Po kilku godzinach Niemcy zostali wyparci z dom闚 na Wa這wej, po kt鏎ych dzi nie ma 郵adu. Rozci庵a si tu teraz ogr鏚 ambasady chi雟kiej. P騧nym popo逝dniem 20 kwietnia nast徙i這 co zupe軟ie dla nas nieoczekiwanego. Trzech oficer闚 niemieckich zbli篡這 si z bia造mi kokardami w klapach. Chcieli prowadzi z nami pertraktacje jako parlamentariusze. Proponowali 15-minutowe zawieszenie broni w celu zebrania rannych i zabitych. Gotowi byli przyrzec wszystkim mieszka鎍om terenu szczotkarzy rzekomo bezpieczne przeniesienie si do oboz闚 pracy w Poniatowie i Trawnikach wraz z ca造m dobytkiem. Odrzucili鄉y ich ofert. Bojowcy odpowiedzieli strza豉mi, uderzeniami granat闚 i butelek zapalaj帷ych".

*

„Nie mog帷 opanowa naszego terenu, Niemcy znale幢i nowy niezawodny spos鏏: w nocy z 20 na 21 kwietnia podpalili od zewn徠rz domy na 安i皻ojerskiej i Franciszka雟kiej. Czarny dym dusi w gard豉ch. Gryz oczy. Nie chcieli鄉y gin望 篡wcem w p這mieniach. Postawili鄉y wszystko na jedn kart i zdecydowali鄉y si za wszelk cen przedosta przez Franciszka雟k do odgrodzonego murem getta centralnego. Po wyczerpaniu mo磧iwo軼i dalszej obrony na terenie szczotkarzy, wyruszyli鄉y w nocy z 21 na 22 kwietnia. P這mienie czepia造 si po drodze ubra, kt鏎e zaczyna造 si tli. Asfalt topi si pod nogami w czarn lepk ma. Od 瘸ru rozpalonego bruku zapala造 si podeszwy. Brn瘭i鄉y przez p這mienie z domu do domu, z podw鏎za na podw鏎ze. Nie by這 czym oddycha. W g這wach wali這 sto m這t闚. Pal帷e si od豉mki spada造 na g這w. Do getta centralnego mo積a by這 wydosta si jedynie przez ma造 wy這m w murze od strony Franciszka雟kiej, obstawiony przez Niemc闚, Ukrai鎍闚 i policj granatow. Kilkunastu wrog闚 pilnowa這 przej軼ia 2-metrowej szeroko軼i. T璠y mia這 przebi si 5 grup bojowych. W butach obwi您anych szmatami, dla st逝mienia odg這s闚 krok闚, pod g瘰tym obstrza貫m przedarty si do getta centralnego grupy Gutmana, Berli雟kiego, Grynszpana. Grupa Jurka Blonesa ubezpiecza豉 przej軼ie od ty逝. W momencie kiedy podeszli do wy這mu w murze - Niemcy o鈍ietlili to miejsce reflektorem. Uda這 si go zgasi jednym celnym strza貫m. Po chwili wszyscy byli鄉y po drugiej stronie ul. Franciszka雟kiej. Tu po陰czyli鄉y si z miejscowymi grupami bojowymi i dzia豉li鄉y wsp鏊nie dalej, a do 8 maja".

*

„Ogie sta si prawdziw kl瘰k. Ludzie gin瘭i w p這mieniach na terenie szczotkarzy, a potem i getta centralnego. Sw康 pal帷ych si cia d豉wi oddech. Na balkonach dom闚, we framugach okiennych, na nie spalonych kamiennych schodach le瘸造 zw璕lone trupy. Ogie wyp璠za ludzi ze skrytek i piwnic. Wa喚sali si po podw鏎zach, w ka盥ej chwili nara瘸j帷 si na 鄉ier z r彗 niemieckich. 妃iertelnie zm璚zeni zasypiali w bramach na le膨co, siedz帷o, stoj帷o i nieraz, tak we 郾ie, trafia豉 ich kula. Setki ludzi sko鎍zy這 篡cie, skacz帷 z III czy IV pi皻ra. Matki usi這wa造 w ten spos鏏 ratowa dzieci przed m瘯 spalenia 篡wcem. Sceny takie rozgrywa造 si m.in. na 安i皻ojerskiej w pobli簑 mur闚, widoczne niew徠pliwie z drugiej strony.

1, 2 i 3 maja stoczyli鄉y 3-dniow ci篹k walk na Franciszka雟kiej. Ponie郵i鄉y tam dotkliwe straty. Poleg Jurek Grynszpan. Ci篹ko raniono Henocha Gutman a. W ostatniej walce w obronie bunkra na Franciszka雟kiej 30 pad豉 po這wa bojowc闚".

*

„Uj皻 篡wcem ludno嗆 ze zdobytych teren闚 dzielnicy p璠zono Dzik na Stawki. Tu osadzano przeznaczonych do transportu w budynku szkolnym pod numerem 5 i w po這穎nym naprzeciw budynku szpitalnym. St康 wiod豉 droga na »Umschlagplatz«. Przez t bram na Stawkach przesz造 setki tysi璚y 砰d闚".

*

„To, co si dzia這 na Umschlagu, gdy nie by這 ju znik康 ratunku, trudno uj望 w ludzkie s這wa. W ci庵u niewielu godzin za豉dowywali Niemcy i wywozili tysi帷e i dziesi徠ki tysi璚y ludzi. ζ鎍uch prze郵adowc闚 otacza plac. Pada造 celne strza造 w sk喚bion, zwart mas ludzk. Gnano kobiety, dzieci i starc闚 ku przygotowanym ju bydl璚ym wagonom. Odrywano dzieci od matek. Powoli, z trudem zasuwano drzwi, ubijaj帷 g瘰t mas ludzk kolbami karabin闚. Wreszcie poci庵 rusza...".

Dzi nie ma ju bocznicy kolejowej na opustosza造m terenie Umschlagplatzu. Pozosta造 baraki magazynowe i rampa, ko這 kt鏎ej podstawiano wagony, wywo膨ce st康 ludzi w drog bez powrotu.

*

„Dzielnica 篡dowska w Warszawie przesta豉 istnie" - zameldowa 16 maja 1943 roku swemu szefowi w Krakowie gen. Stroop - dow鏚ca wielkiej operacji (Grossaktion) w getcie warszawskim.

W 1945 r. teren dawnego getta by trudn do ogarni璚ia okiem pustyni ruin.

W 1951 r. Jurgen Stroop stan掖 przed s康em w Warszawie. Skazany na 鄉ier - zawis na szubienicy w wi瞛ieniu mokotowskim1.

* * *

Ocaleli nieliczni. W鈔鏚 nich Marek Edelman, w sierpniu i wrze郾iu 1944 roku uczestnik powstania warszawskiego w oddzia豉ch AL na Star闚ce i 皋liborzu, obecnie lekarz, zamieszka造 stale w υdzi. Rzadko odwiedza ulice dawnej dzielnicy 篡dowskiej w Warszawie, na kt鏎ych wyros造 po pi皻nastu latach dziesi徠ki nowych dom闚. We wsp鏊nej w璠r闚ce odnale幢i鄉y wspomnienia i 郵ady przesz這軼i, nieznanej ju dzi dostatecznie obecnym mieszka鎍om pot篹nych blok闚 na 安i皻ojerskiej i Franciszka雟kiej, na Nowotki i na Stawkach.

1) Dow鏚ca SS i Policji Dystryktu Warszawa i likwidator getta warszawskiego, gen. Jurgen Stroop zosta skazany na kar 鄉ierci wyrokiem S康u Wojew鏚zkiego dla m.st. Warszawy z 23 VII 1951 r. i 6 III 1952 r. stracony.