© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2016
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Kategorie: Wszystkie | 1934 - Artyku造 | 1956 - 1959 | 1958 - Artyku造 | 1960 - Artyku造 | 1964 - Artyku造 | 1968 - Recenzje | 1970 - 1979 | 1970 - Recenzje | 1975 - Recenzje | 1980 - 1988 | 1980 - Pozosta貫 teksty | 1980 - Recenzje | 1986 - Pozosta貫 teksty | 1989 - Artyku造 i wywiady | 1990 - Artyku造 i wywiady | 1991 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Artyku造 i wywiady | 1992 - Materia造 biograficzne | 1993 - Artyku造 i wywiady | 1994 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Artyku造 i wywiady | 1995 - Kronika wydarze | 1995 - Materia造 biograficzne | 1995 - Pozosta貫 teksty | 1996 - Artyku造 i wywiady | 1996 - Materia造 biograficzne | 1997 - Artyku造 i wywiady | 1997 - Materia造 biograficzne | 1998 - Artyku造 i wywiady | 1999 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Artyku造 i wywiady | 2000 - Pozosta貫 teksty | 2001 - Artyku造 i wywiady | 2001 - Pozosta貫 teksty | 2002 - Artyku造 i wywiady | 2002 - Materia造 biograficzne | 2002 - Pozosta貫 teksty | 2003 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Artyku造 i wywiady | 2004 - Pozosta貫 teksty | 2004 - Recenzje | 2005 - Artyku造 i wywiady | 2005 - Kronika wydarze | 2005 - Materia造 biograficzne | 2005 - Pozosta貫 teksty | 2005 - Recenzje | 2006 - Artyku造 i wywiady | 2006 - Fotogaleria | 2006 - Kronika wydarze | 2006 - Materia造 biograficzne | 2006 - Pozosta貫 teksty | 2006 - Recenzje | 2007 - Artyku造 i wywiady | 2007 - Fotogaleria | 2007 - Kronika wydarze | 2007 - Materia造 biograficzne | 2007 - PISMA WYBRANE t. I/II | 2007 - Pozosta貫 teksty | 2007 - Recenzje | 2008 - Artyku造 i wywiady | 2008 - Fotogaleria | 2008 - Kronika wydarze | 2008 - Recenzje | 2009 - Artyku造 i wywiady | 2009 - Fotogaleria | 2009 - Kronika wydarze | 2009 - Recenzje | 2010 - Artyku造 i wywiady | 2010 - Fotogaleria | 2010 - Kronika wydarze | 2010 - Pozosta貫 teksty | 2010 - Recenzje | 2011 - Artyku造 i wywiady | 2011 - Fotogaleria | 2011 - Kronika wydarze | 2011 - Pozosta貫 teksty | 2011 - Recenzje | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 1 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 2 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 3 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 4 | FOTOGALERIA ARCHIWALNA 5 | NOWE KSI*KI | STRONA G紟NA | Varia
RSS
czwartek, 19 lipca 2007
Powstanie Warszawskie (I)

„Tygodnik Powszechny" (Krak闚)

Nr 31 / 2. 08. 1964 r.

„Mamy w tym kraju jeden punkt, z kt鏎ego pochodzi wszystko z這: to Warszawa. Gdyby鄉y nie mieli Warszawy w Generalnym Gubernatorstwie, nie mieliby鄉y 4/5 trudno軼i, z kt鏎ymi musimy walczy. Warszawa jest i pozostanie ogniskiem zam皻u, punktem, z kt鏎ego rozprzestrzenia si niepok鎩 w tym kraju" – m闚i w grudniu 1943 roku Hans Frank. W ci庵u niewielu miesi璚y 篡cie potwierdzi這 w pe軟i ten s康 hitlerowskiego namiestnika w Polsce.

1 sierpnia 1944 roku w Warszawie, g堯wnym o鈔odku ruchu niepodleg這軼iowego, wybuch這 powstanie zbrojne, kt鏎e zwi您a這 znaczne si造 niemieckie na okres przesz這 dw鏂h miesi璚y i st逝mione zosta這 ostatecznie dopiero 2 pa寮ziernika 1944 r.

Od Powstania Warszawskiego up造n窸o dwadzie軼ia lat. Okres to mo瞠 zbyt kr鏒ki dla sformu這wania w pe軟i bezstronnego s康u historycznego, wolnego od nami皻no軼i politycznych, tym bardziej, 瞠 zaledwie w ostatnich kilku latach uzyskali鄉y nieco szerszy wgl康 w dokumentacj problemu. Na podstawie dost瘼nych 廝鏚e polskich i niemieckich oraz og這szonych dotychczas opracowa syntetycznych i przyczynk闚 pami皻nikarskich nasuwa si jednak kilka stwierdze dotycz帷ych moralnych i materialnych aspekt闚 Powstania Warszawskiego, chyba godnych odnotowania z okazji przypadaj帷ej rocznicy.

Powstanie Warszawskie by這 j e d y n y m w okupowanej przez Niemc闚 Europie dzia豉niem wojskowym ruchu oporu o tak wielkim nat篹eniu i zasi璕u. Dyktowane podobn intencj uwolnienia w豉snymi si豉mi stolicy kraju akcje powsta鎍ze w Pary簑 (w sierpniu 1944) i w Pradze czeskiej (w kwietniu 1945) nie mog by z nim por闚nywane ani pod wzgl璠em powszechno軼i, ani d逝gotrwa這軼i i nat篹enia walki, a w konsekwencji i strat obu stron walcz帷ych.

Intencj og馧u uczestnik闚 Powstania Warszawskiego by這 wzi璚ie udzia逝 w akcji z broni w r瘯u przeciwko okupantowi oczekiwanej od pi璚iu lat, a 廝鏚貫m godnej podziwu si造 moralnej m這dzie篡 powsta鎍zej - g喚bokie prze鈍iadczenie o konieczno軼i podj璚ia walki w Warszawie, jako walki o wolno嗆. Wi瘯szo嗆 uczestnik闚 Powstania urodzona ju w Polsce niepodleg貫j, wychowana by豉 w wielkim poszanowaniu tradycji niepodleg這軼iowych i powsta鎍zych.

Powstanie Warszawskie by這 przygotowane i kierowane przez dow鏚ztwo Armii Krajowej. Aspekty polityczne podj皻ej decyzji powsta鎍zej sta造 si p騧niej przedmiotem tragicznych kontrowersji i bardzo surowych krytyk. Sprawa odpowiedzialno軼i moralnej za los stolicy - o鈔odka duchowego narodu - jest do dzi problemem bolesnym. Powstanie jednak raz wywo豉ne, sta這 si spraw og馧u i - co wi璚ej - uzyska這 podstaw spo貫czn szersz ni kt鏎ekolwiek z dotychczasowych powsta polskich.

Przy陰czyli si do niego r闚nie ci, kt鏎zy byli przeciwni b康 to samej koncepcji powstania, b康 to jego kierownictwu, m.in. grupa znajduj帷ych si w Warszawie cz這nk闚 AL i PPR. „畝dne jeszcze z powsta, jakich widowni by豉 Warszawa, nie mia這 tak jednolitego poparcia ca貫go spo貫cze雟twa, nigdy jeszcze w historii has這 »zgin望 lub zwyci篹y« nie by這 tak realnym programem" - stwierdza autor artyku逝 pt. Powsta鎍za mobilizacja, og這szonego 27 sierpnia 1944 r. w pi鄉ie „Armia Ludowa" (nr 25). Identyczne niemal wypowiedzi znajdujemy w 闚czesnej prasie AK i w prasie stronnictw politycznych udzielaj帷ych Powstaniu poparcia.

W toku Powstania Warszawskiego solidarno嗆 ludzi osi庵a豉 cz瘰tokro formy prawdziwego braterstwa, a r騜nice pogl康闚 odgrywa造 stosunkowo nik陰 rol. W wolnych cz窷ciach miasta spo貫cze雟two dawa這 po pi璚iu latach okupacji dobitny wyraz swemu demokratyzmowi i dojrza這軼i politycznej. Do charakterystycznych zjawisk 篡cia publicznego w ci庵u tych dw鏂h miesi璚y nale瘸這 m.in. zupe軟e nieskr瘼owanie w wyra瘸niu my郵i i pogl康闚 na 豉mach prasy powsta鎍zej wszelkich kierunk闚.

Powstanie zamierzone na okres 2-3 dni trwa這 faktycznie 63 dni. Ten fakt, zdumiewaj帷y fachowc闚 wojskowych, przypisa trzeba przede wszystkim wyj徠kowemu napi璚iu patriotyzmu i po鈍i璚enia 穎軟ierzy i ludno軼i. Zwracaj na to z uznaniem uwag nawet historycy najsurowiej oceniaj帷y Powstanie. Jerzy Kirchmayer pisze: „Bohaterstwo, ofiarno嗆 i zaci皻o嗆 powsta鎍闚 s najwi瘯szym w naszej historii przejawem walki o wolno嗆 jako warto軼i wy窺zej ni 篡cie ludzkie, kalectwo i wszystkie dobra materialne. By這by ci篹kim b喚dem nie docenia, a co gorsze od瞠- gnywa si od takich warto軼i duchowych".

Strona niemiecka ocenia豉 otwarcie b鎩 w Warszawie jako „walk najbardziej za瘸rt spo鈔鏚 prowadzonych od pocz徠ku wojny", r闚nie ci篹k „jak walka uliczna o Stalingrad" (Himmler do genera堯w niemieckich, 21 IX 1944), podkre郵aj帷, 瞠 „gdyby 穎軟ierze niemieccy nie wprowadzili do walki w Warszawie absolutnie wszystkich 鈔odk闚, jakie maj do dyspozycji - walka by豉by beznadziejna" (radio niemieckie, 30 IX 1944); gen. von dem Bach, dowodz帷y si豉mi niemieckimi zwalczaj帷ymi powstanie, tak oto oceni wp造w akcji powsta鎍zej na dzia豉lno嗆 bojow armii niemieckiej na odcinku frontu Warszawy:

A. Pod wzgl璠em materialnym. Ruchy wojsk zwi您ane z frontem i dow霩 musia造 by przestawione na drog okr篹n, co zwi瘯szy這 odleg這嗆 i niepotrzebne zu篡cie tak cennego paliwa. Zwi您anie kilku pu趾闚 i silnych jednostek artylerii, kt鏎e zosta造 wyci庵ni皻e z walki z frontu praskiego, wreszcie zwi您anie jednej z najlepszych dywizji pancernych, kt鏎ych na froncie brakowa這, co najmniej na 14 dni, utrata z powodu po瘸ru czy zdobycia przez powsta鎍闚 bardzo wa積ych magazyn闚 mundurowych i 篡wno軼iowych, a wreszcie utrata wszystkich wojskowych warsztat闚 reperacyjnych i jednostek zaopatrzenia, kt鏎e byty nie do zast徙ienia.

B. Pod wzgl璠em moralnym. Moralny wp造w powstania na 穎軟ierzy nie mo瞠 by nie doceniany. Walcz帷e na wsch鏚 od Pragi wojska czu造 si stale zagro穎ne na ty豉ch przez powstanie. Mo積a by這 obawia si wybuchu powstania na Pradze. Przede wszystkim za wojska frontowe, ju silnie pobite, czu造 zagro穎n sw drog odwrotu na zach鏚 wobec spodziewanego wielkiego natarcia rosyjskiego. Temu poczuciu niepewno軼i mo積a przypisa fakt 瞠 Praga tak niespodzianie zosta豉 stracona przy ataku Rosjan, kt鏎y nast徙i p騧niej, poniewa wojska d捫y造 tylko do osi庵ni璚ia znajduj帷ych si jeszcze na p馧noc od Warszawy most闚 przez pospieszny odwr鏒.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

Powstanie Warszawskie (II)

„Tygodnik Powszechny" (Krak闚)

Nr 31 / 2. 08. 1964 r.

Ocen t zrozumiemy lepiej, pami皻aj帷, 瞠 Niemcy ponie郵i w walce z Powstaniem wyj徠kowo wielkie straty, wynosz帷e - wed逝g oblicze von dem Bacha - oko這 26000 ludzi: co najmniej 17.000 zabitych (uznaj帷 w tym zaginionych za zabitych) i oko這 9000 rannych, przy czym - jak stwierdza von dem Bach - „w pierwszych dniach zosta造 zniszczone ca貫 jednostki, o kt鏎ych losie ze strony niemieckiej nic nigdy nie mo積a by這 si dowiedzie". Przeci皻ne straty niemieckie w akcji bojowej przeciwko powsta鎍om wynosi造 oko這 1260 zabitych tygodniowo, przewy窺za造 wi璚 znacznie straty ponoszone przez armie hitlerowskie przy najwi瘯szym nasileniu walk na froncie zachodnim w kampanii 1944/45, kt鏎e nie przekracza造 1000 zabitych tygodniowo. 9. armia niemiecka (pod dow鏚ztwem gen. von Vormanna, a potem gen. von Luttwitza), utrzymuj帷a odcinek frontu niemiecko-radzieckiego na Wi郵e wraz z Warszaw, ocenia豉 straty poniesione w walce przeciwko Powstaniu na 25% og馧u swych zabitych i rannych w ci庵u sierpnia i wrze郾ia 1944 roku.

Oko這 2000 穎軟ierzy niemieckich dosta這 si do niewoli AK w Warszawie; cz窷 z nich - dziel帷 los polskiej ludno軼i cywilnej - zgin窸a od bomb i pocisk闚 w豉snej armii niszcz帷ej miasto.

Zdobyto na Niemcach m.in. 4 czo貪i, 2 samochody pancerne, dzia這 polowe 75 mm, 12 mo寮zierzy i 4 dzia趾a przeciwpancerne; zestrzelono 3 samoloty nieprzyjacielskie, zniszczono kilkadziesi徠 czo貪闚, dzia szturmowych i samochod闚 pancernych, a uszkodzono oko這 dwustu.

Po naszej stronie straty wynosi造 18000 poleg造ch (wraz z zaginionymi) oraz oko這 6500-7000 ci篹ej rannych 穎軟ierzy Powstania. Tak wi璚 formacje niemieckie mia造 wi瘯sze straty w zabitych ni oddzia造 powsta鎍ze, co stanowi - wobec jaskrawej dysproporcji 鈔odk闚 walki - wymowny dow鏚 jako軼i wyszkolenia powsta鎍闚 chlubnie zreszt ocenianego w tajnym raporcie niemieckiego dow鏚cy garnizonu w Warszawie gen. Stahela.

Powstanie kosztowa這 jednak ponadto Warszaw i ca造 nar鏚 oko這 150000 zabitych po鈔鏚 ludno軼i cywilnej; w鈔鏚 nich co najmniej jedn trzeci stanowi造 ofiary bombardowa lotniczych, ponad 40000 m篹czyzn, kobiet i dzieci wymordowa造 na Woli oddzia造 Reinefartha, Dirlewangera i Schmidta, tysi帷e - w Alei Szucha - formacje policyjne podleg貫 Geiblowi i Hahnowi. Zbrodnie wi瘯szo軼i z nich nie zosta造 po dzi dzie ukarane.

Armia Krajowa wchodzi豉 formalnie od 1942 roku w sk豉d Polskich Si Zbrojnych walcz帷ych na r騜nych frontach i podlega豉 Naczelnemu Dow鏚ztwu w Londynie. Mimo to dopiero od 30 sierpnia 1944, w pi徠ym tygodniu Powstania, zdo豉no w wyniku usilnych zabieg闚 uzyska uznanie jej przez Wielk Brytani i Stany Zjednoczone za armi kombatanck. Wywar這 to niew徠pliwie pewien wp造w na traktowanie je鎍闚 dostaj帷ych si w r璚e niemieckie. Strona hitlerowska dopuszcza豉 si wprawdzie nadal licznych zbrodni wobec uczestnik闚 Powstania, jednak cz瘰totliwo嗆 ich we wrze郾iu 1944 wyra幡ie zmala豉. W praktyce Niemcy respektowa zacz瘭i prawa kombatanckie powsta鎍闚 dopiero przy kapitulacji Mokotowa (27 wrze郾ia), 皋liborza (30 wrze郾ia) i 字鏚mie軼ia (2 pa寮ziernika). Do niewoli niemieckiej dosta這 si wtedy 15378 powsta鎍闚, w tym 922 oficer闚 oraz oko這 2000 kobiet - 穎軟ierzy, 陰czniczek, sanitariuszek.

W czasie dw鏂h miesi璚y Powstania zniszczeniu uleg這 ok. 20% przedwojennego stanu zabudowy Warszawy, g堯wnie w wyniku barbarzy雟kiego podpalania ca造ch ulic. Po upadku Powstania, tj. mi璠zy 3 pa寮ziernika 1944 a 17 stycznia 1945 roku Niemcy wysadzili w powietrze lub spalili jeszcze ponad drugie tyle dom闚 (ok. 30% przedwojennego stanu zabudowy). Wbrew warunkom dopiero co podpisanego uk豉du kapitulacyjnego przewiduj帷ym uchronienie „przedmiot闚 o warto軼i artystycznej, kulturalnej i ko軼ielnej", a tak瞠 „zabezpieczenie dobra publicznego i prywatnego pozostaj帷ego w mie軼ie", spalono wtedy m.in. Bibliotek Krasi雟kich wraz z nagromadzonymi w niej bezcennymi zbiorami bibliotek: Za逝skich, Narodowej, Rapperswilskiej i Uniwersyteckiej; Archiwum Miejskie, Archiwum Akt Nowych, Bibliotek Publiczn m. Warszawy, wysadzono w powietrze mury katedry 安. Jana i ko軼io豉 OO. Jezuit闚 na ul. 安i皻oja雟kiej oraz Zamku Kr鏊ewskiego, pa豉c Bruhla, pa豉c Saski, wiele innych jeszcze budowli zabytkowych, pomnik闚, dzie kultury polskiej i europejskiej.

Wiemy dobrze, ile energii narodowej, 鈔odk闚 materialnych, trudu i ci篹kich wyrzecze ca貫go spo貫cze雟twa trzeba by這, aby d德ign望 z gruz闚 to, co w Warszawie i w ca貫j Polsce zniszczy豉 wojna. Niema造 udzia w dziele odbudowy przypada ci篹ko do鈍iadczonemu pokoleniu uczestnik闚 Powstania, kt鏎e dzi ju swym dzieciom wpaja poczucie warto軼i, w imi kt鏎ych tak, a nie inn drog obra這 przed laty. Pokolenia, w stosunku do kt鏎ego ca趾owit aktualno嗆 zachowa造 s這wa opublikowane w jednym z powsta鎍zych dziennik闚 z my郵 o poleg造ch i o 篡wych:

„Na wieczny spok鎩, na tytu do chwa造, na pomnik imienny lub bezimienny - zas逝篡li ci, kt鏎zy odeszli. Ale tych, kt鏎zy pozostan czeka ci庵 dalszy, codzienna walka i wyt篹ona praca, wysi貫k mniej efektowny i na pewno dla m這dych znacznie trudniejszy. Po okresie burzenia i zemsty - budowa i tw鏎czo嗆, kt鏎 musi cechowa ten sam hart wewn皻rzny, ten sam up鏎 w d捫eniu do celu. Dobudowa, wzbogaci samego siebie o nowe warto軼i „pokojowe" i konstruktywne, sta si pe軟owarto軼iowym cz這wiekiem i jak najbardziej u篡tecznym cz這nkiem spo貫cze雟twa -- oto nakazy na jutro”. („Barykada Powi郵a", 30 sierpnia 1944)

pi徠ek, 27 pa寮ziernika 2006
Historia Jankiela Wiernika (I)

Miesi璚znik „Polska" (Warszawa)

Nr 8 / sierpie 1964 r.

Dzia這 si to w Warszawie, latem 1943 roku. Zaledwie przed kilkoma tygodniami ucich造 ostatnie strza造 w getcie, gdzie zorganizowane grupy m這dzie篡 篡dowskiej stawi造 w kwietniu i maju bohaterski op鏎 si這m SS, policji niemieckiej i Wehrmachtu, zdobywaj帷ym dom po domu. W mie軼ie szala terror, wzrastaj帷y w miar niepowodze doznawanych przez Niemc闚 na froncie. Nie by這 dnia bez rewizji domowych i ulicznych, przeprowadzanych w poszukiwaniu ukrywaj帷ych si 砰d闚, m這dzie篡 polskiej chroni帷ej si przed wywiezieniem na roboty przymusowe do Rzeszy, czy wreszcie broni, prasy konspiracyjnej, zakazanych radioodbiornik闚. Nie by這 tygodnia bez masowych represji: w ko鎍u maja 1943 roku rozstrzelano ponad 500 Polak闚, m篹czyzn i kobiet, przetrzymywanych w zwanym Pawiakiem wi瞛ieniu gestapo przy ul. Dzielnej. Ju w czerwcu Pawiak zape軟i si ofiarami nowych aresztowa.

W tych warunkach, kiedy nikt nie by pewien, czy do篡je dnia nast瘼nego, z pocz徠kiem sierpnia w mieszkaniu pa雟twa Krzywoszewskich przy ul. Smolnej 25 pojawi si nieoczekiwany przybysz. Stefan Krzywoszewski, literat, dramaturg, by造 dyrektor teatr闚 miejskich w Warszawie, wyjecha w豉郾ie z 穎n poza miasto. W mieszkaniu znajdowa造 si tylko synowa pisarza - Irena (wdowa po adwokacie Stanis豉wie Krzywoszewskim, zam璚zonym w grudniu 1940 roku w O鈍i璚imiu), jej c鏎eczka Ma貪osia i zaufana gospodyni. Zrozumia貫 by這 zaskoczenie i niepok鎩 samotnych kobiet, gdy w nowoprzyby造m rozpozna造 Jankiela Wiernika, dawnego rz康c domu nale膨cego przed zniszczeniem do rodziny Krzywoszewskich. Wiernik spotyka si z nimi jeszcze w pierwszych latach okupacji. W lecie 1942 roku, w okresie masowego wywo瞠nia ludno軼i getta do oboz闚 鄉ierci, s逝ch o nim zagin掖. Teraz przybywa z miejsca, kt鏎ego sama nazwa budzi豉 groz – z Treblinki. Wywieziony tam, jak si okaza這, 23 sierpnia 1942 roku, ocala jako wykwalifikowany cie郵a zatrudniony przez SS przy budowie kom鏎 gazowych. By w Treblince 鈍iadkiem mordowania tysi璚y wsp馧rodak闚; przyst徙i tu wreszcie do spisku zawi您anego w celu przygotowania zbrojnego buntu. Pr鏏a rozbicia obozu przez wi篥ni闚 nast徙i豉 2 sierpnia 1943 roku. Wiernikowi uda這 si szcz窷liwie uciec. Wkrad si przed 鈍item, na ma貫j stacyjce w pobli簑 Treblinki, do poci庵u towarowego jad帷ego w kierunku Warszawy i tak dotar do mieszkania Krzywoszewskich, w przekonaniu, 瞠 znajdzie tu pomoc. Mia jeszcze przy sobie zakrwawion siekier, kt鏎 zar帳a przy ucieczce obozowego stra積ika.

Nie zawi鏚 si. Mimo 瞠 ukrywanie 砰da by這 w Polsce karane 鄉ierci ca貫j rodziny udzielaj帷ej pomocy, Krzywoszewscy zaopiekowali si Wiernikiem, zatrzymali go w mieszkaniu i po kilku dniach zaopatrzyli w fa連zyw kennkart na polskie nazwisko Kowalczyk. Dom przy ulicy Smolnej by jednak bardzo nieodpowiednim schroniskiem dla uciekiniera, kt鏎ego uj璚ie sprawi這by gestapo wyj徠kow satysfakcj: by przecie jednym z bardzo nielicznych 鈍iadk闚 akcji masowej zag豉dy przeprowadzanej w Treblince. W tym samym domu mia這 swoj siedzib poselstwo szwajcarskie, kt鏎ego portier, nazwiskiem August Gering, znany by lokatorom jako niebezpieczny konfident gestapo. Po pewnym czasie ulokowano wi璚 Wiernika-Kowalczyka w pobliskim mieszkaniu pani Bukowskiej, znajomej Krzywoszewskich. Zaopatrzony w dokumenty, porusza si teraz wzgl璠nie swobodnie po mie軼ie; sprzyja豉 temu jego „aryjska" powierzchowno嗆, nie zwracaj帷a uwagi Niemc闚. Szybko nawi您a kontakty z cz這nkami 篡dowskich tajnych organizacji ukrywaj帷ymi si i dzia豉j帷ymi w Warszawie w鈔鏚 Polak闚. Zainteresowali si nim szczeg鏊nie jako 鈍iadkiem wydarze historycznej wagi. W zimie 1943 opisa tak jak umia swoje prze篡cia obozowe, co nie przysz這 mu 豉two - nie by cz這wiekiem nawyk造m do pos逝giwania si pi鏎em. Mimo to jego relacja z Treblinki nale篡 do najbardziej wstrz御aj帷ych dokument闚 okresu okupacji hitlerowskiej w Polsce.

Jankiel Wiernik zeznaje w procesie Eichmanna w 1961 r. w Jerozolimie (w tle jego makieta Treblinki II z 1942 r.) © Foto: Archiwum W豉dys豉wa Bartoszewskiego

W gronie dzia豉czy konspiracyjnych 砰dowskiego Komitetu Narodowego (porozumienia tajnych organizacji lewicy syjonistycznej) oraz Bundu zrodzi豉 si wtedy my郵, aby utrwali relacj Wiernika przez wydrukowanie i rozpowszechni straszn prawd o Treblince w okupowanej Polsce, a przede wszystkim za granic, w krajach tocz帷ych wojn z Niemcami. Dopomog造 w tym organizacje polskiego podziemia. Tajna Rada Pomocy 砰dom, dzia豉j帷a w Warszawie od 1942 roku, dysponowa豉 w centrum miasta (przy ulicy Nowy 安iat 43) zakonspirowan drukarni, zorganizowan przez dzia豉cza Stronnictwa Demokratycznego „Marka" - [Ferdynanda] Arczy雟kiego. Wykonywano tutaj niekt鏎e druki konspiracyjne, a m.in. kilkakrotnie ulotki podpisane przez polskie organizacje niepodleg這軼iowe, wchodz帷e w sk豉d Rady, kt鏎e wzywa造 spo貫cze雟two polskie do jak najszerszego udzia逝 w akcji pomocy 砰dom. Adolf Berman z 砰dowskiego Komitetu Narodowego i Leon Feiner z Bundu przekazali Arczy雟kiemu w pocz徠ku 1944 roku poka幡y skrypt wspomnie Wiernika, zatytu這wany „Rok w Treblince". Kilkadziesi徠 stron maszynopisu, kt鏎ych wydrukowanie w normalnych warunkach jest drobnostk, sk豉dali dwaj zecerzy (篡j帷y do dzi w Polsce) dysponuj帷y tak niewielkim zasobem czcionek, 瞠 trzeba by這 odbija stopniowo gotowe kolumny i rozrzuca zaraz sk豉d drukarski, aby pos逝篡 si tymi samymi czcionkami do sk豉dania dalszych stronic. Niebawem got闚 by ca造 nak豉d broszury, wynosz帷y, jak si zdaje, oko這 2000 egzemplarzy.

„Rok w Treblince" opatrzono na ok豉dce dat wydania - 1944 - oraz wyja郾ieniem: „Nak豉dem Komisji Koordynacyjnej" (Komisja Koordynacyjna by豉 organem porozumienia 砰dowskiego Komitetu Narodowego i Bundu, utworzonym na okres okupacji dla uzgadniania akcji obrony i pomocy). Rozpowszechnianiem broszury zaj瘭i si ludzie r騜nych pogl康闚 - cz這nkowie organizacji tajnych (socjali軼i, demokraci, ludowcy, grupy harcerskie i katolickie) oraz niekt鏎zy zaufani ksi璕arze i antykwariusze, przechowuj帷y cz窷ci nak豉du tego wydawnictwa pomi璠zy legalnie sprzedawanymi ksi捫kami. Osobi軼ie zaopatrzy貫m si w闚czas w oko這 100 egzemplarzy relacji Wiernika; kilkana軼ie rozda貫m bli窺zym znajomym, kilkadziesi徠 za dor璚zy貫m Tadeuszowi Soko這wskiemu i Antoniemu Trepi雟kiemu, antykwariuszom wypr鏏owanym ju w akcji rozpowszechniania tajnych wydawnictw. Utkwi這 mi w pami璚i, 瞠 broszura – mimo i nie by豉 pierwsz publikacj konspiracyjn o okrucie雟twach hitlerowskich - wywarta wielkie wra瞠nie.

„Rok w Treblince" zmikrofilmowano strona po stronie i przes豉no niebawem wraz z innymi dokumentami i raportami polskiego podziemia konspiracyjn drog do Londynu. Jeden z 闚czesnych odbiorc闚 tych materia堯w, prof. Olgierd G鏎ka, opowiada mi po wojnie, 瞠 ujawnienie na Zachodzie opisu prze篡 Wiernika wywo豉這 szerokie echo, mimo 瞠 sytuacja 砰d闚 w Polsce i przebieg akcji zag豉dy nie by造 tam wiosn 1944 roku tajemnic. Ju bowiem jesieni 1942 roku kurier polskiego podziemia Jan Karski (obecnie profesor uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie) dostarczy z Warszawy do Anglii dokumentacj zbrodni niemieckich wobec 砰d闚. Dysponuj帷 materia豉mi przywiezionymi przez Karskiego, rz康 gen. Sikorskiego alarmowa opini 鈍iatow. 荑czesne polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyst徙i這 10 grudnia 1942 roku z not do rz康闚 Narod闚 Zjednoczonych w sprawie zag豉dy 砰d闚 w Polsce. Stwierdzono w niej m.in., 瞠 nie wystarczy pi皻nowa zbrodni, lecz nale篡 zastosowa 鈔odki, kt鏎e by uniemo磧iwia造 dalsze jej pope軟ianie. Nota ta spowodowa豉 og這szenie 17 grudnia 1942 roku g這郾ej deklaracji trzech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej - Wielkiej Brytanii, Stan闚 Zjednoczonych i ZSRR oraz Komitetu Wolnej Francji, w kt鏎ej napi皻nowano polityk eksterminacji 砰d闚, zapowiadaj帷 ukaranie winnych zbrodni. To, 瞠 Polska pierwsza zaalarmowa豉 鈍iat i 瞠 Niemcy nie zdo豉li zatai, co oznacza w rzeczywisto軼i „Endlosung der Judenfrage" stanowi這 niew徠pliwe sukces moralny tajnych organizacji polskich i 篡dowskich w kraju, sukces zabieg闚 polskiego podziemia.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

Historia Jankiela Wiernika (II)

Miesi璚znik „Polska" (Warszawa)

Nr 8 / sierpie 1964 r.

* * *

Tymczasem Wiernik, ukrywaj帷 si w Warszawie, doczeka wybuchu powszechnego powstania przeciw Niemcom 1 sierpnia 1944 roku. Ten 56-letni ju w闚czas m篹czyzna nie pozosta bierny, wst徙i jako ochotnik do jednego z walcz帷ych oddzia堯w. W pierwszych miesi帷ach po wojnie z這篡 przed s康em w υdzi gdzie w闚czas mieszka, zeznanie o zbrodniach hitlerowskich w Treblince jako ich naoczny 鈍iadek. Wskaza w闚czas na swoj broszur, stwierdzaj帷 i tre嗆 tego dokumentu nie wymaga 瘸dnych uzupe軟ie. Zeznania Wiernika stanowi造 wa積y dow鏚 oskar瞠nia w przeprowadzonym w Polsce w 1947 roku procesie zbrodniarza wojennego Ludwika Fischera, hitlerowskiego gubernatora „Dystryktu Warszawskiego"; ob霩 w Treblince podlega mu administracyjnie Fischera skazano w Warszawie na 鄉ier, wyrok wykonano.

Reprint publikacji Jankiela Wiernika (Wyd. Rada Ochrony Pami璚i Walk i M璚ze雟twa, Warszawa 2003, ISBN 83-89474-00-X).

Latem 1961 roku Wiernik, zamieszka造 ju na stale w Izraelu, stan掖 przed S康em Okr璕owym w Jerozolimie, jako jeden ze 鈍iadk闚 oskar瞠nia w procesie Eichmanna.

- Mieszka pan w Riszon Le Zijon? - zapyta 鈍iadka prokurator generalny Gideon Hausner.

- Tak!

- Jest pan stolarzem?

- Tak, cie郵 - odpowiedzia Wiemik.

- Ile pan ma lat?

- 72 lata.

- Po wojnie zrobi pan makiet Treblinki, prawda?

- Tak, oto ona.

- Sk豉dam s康owi w charakterze dowodu fotografi tej makiety – o鈍iadczy prokurator generalny.

Wiernik wyja郾ia teraz wobec trybunatu, wobec ludob鎩cy Eichmanna i wobec zamar貫j ze zgrozy publiczno軼i wype軟iaj帷ej sal s康ow w Bejt Ham, przeznaczenie poszczeg鏊nych obiekt闚 odtworzonych na makiecie Treblinki.

* * *

10 maja 1964 roku, w dniu ods這ni璚ia na polach Treblinki monumentalnego pomnika-mauzoleum 800 000 zamordowanych ludzi, mo積a by這 dostrzec w gronie delegat闚 i go軼i przyby造ch do Polski z ca貫go 鈍iata bia這w這sego starca: Jankiel Wiernik oddawa ho責 pami璚i m璚zennik闚 obozu, w kt鏎ym przetrwa najtragiczniejszy rok swego 篡cia.

* * *

UZUPEΛIENIE (2003): Jankiel Wiernik w swym li軼ie z 20 stycznia 1960 roku, skierowanym z Izraela do prof. Bernarda Marka, 闚czesnego dyrektora 砰dowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, poda u軼i郵aj帷e informacje o pewnych okoliczno軼iach wydania broszury: „R瘯opis w dw鏂h egzemplarzach odda貫m jeden za po鈔ednictwem Inki i Marysi. Wydano [go] przez Komisj Koordynacyjn w Warszawie. (...) Drugi r瘯opis odda貫m «Miko豉jowi» (...) Przes豉ny do Londynu dotar natychmiast do Ameryki i wydany [zosta設 w ca這軼i w r騜nych j瞛ykach w roku 1944”.

Jankiel Wiernik wyemigrowa po wojnie z Polski do Szwecji, a stamt康 w 1949 roku do Izraela. Mieszka pocz徠kowo w mie軼ie Riszon le Zijon (Rishon le Zyyon), a potem w Kibucu im. Bohater闚 Getta (Lohamei Haghetaot) w Galilei, gdzie te zmar 7 grudnia 1972 roku. Wspomnian makiet obozu Treblinka II, prezentowan w trakcie procesu Eichmana, sporz康zi w 1959 roku, a wi璚 za stosunkowo 鈍ie瞠j pami璚i prze篡 sprzed lat pi皻nastu.

Inka - to Adina Blady-Szwajgier-安idowska, 陰czniczka 烙B (ur. 1915, zm. w υdzi w 1993 roku).

Marysia - Maria Sawicka, polska 陰czniczka 烙B (ur. 1905, zm. w υdzi w 1996 roku).

„Miko豉j" - dr praw Leon Feiner (ur. 1886, zm. 22 lutego 1945 r. w Lublinie), jeden z wybitnych dzia豉czy „Bundu", wiceprzewodnicz帷y Rady Pomocy 砰dom („疾gota"), pozostawa w bliskiej wsp馧pracy z polskim cywilnym podziemiem niepodleg這軼iowym.

Wymieniony w moim tek軼ie z roku 1964 prof. Jan Karski (Jan Kozielewski) zmar 13 lipca 2000 roku w Waszyngtonie.

Ksi捫ka Jankiela Wiernika „Rok w Treblince” ukaza豉 si po raz pierwszy jako druk konspiracyjny wiosn 1944 roku w Warszawie nak豉dem Komisji Koordynacyjnej 砰dowskiego Komitetu Narodowego i Bundu, za w przek豉dzie na j瞛yk angielski – Pt.: „A Year In Treblinka” – jeszcze w tym samym roku 1944 w Nowym Jorku nak豉dem American Representation of the General Jewish Workers Union of Poland. Reprint publikacji wyda豉 po latach (w 2003 r.) Rada Ochrony Pami璚i Walk i M璚ze雟twa w Warszawie. [Mariusz Kubik]