© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2017
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Blog > Komentarze do wpisu
O eseistyce Paw豉 Jasienicy (II)

Niezmiernie charakterystyczna by豉 inno嗆 Jasienicy, odr瑿no嗆, nieidentyfikowanie si z 瘸dn grup literack ani z 瘸dn szko陰 historyczn. Wyznawa kult rozumu, kult zdrowego rozs康ku, kult kompetencji. Irytowa豉 go mistyka, a szczeg鏊nie pseudomistyczne m皻niactwo w tw鏎czo軼i historycznej. Dawa temu wyraz w swych recenzjach z ksi捫ek. Erudyta, z bardzo licznych i rozleg造ch lektur czerpa w spos鏏 indywidualny. Pytany, na czym w豉軼iwie polega istota Jego pracy (pytanie takie zada貫m mu kiedy, przed laty, u zarania naszej blisko軼i i przyja幡i), m闚i: “Odpowied powinna chyba brzmie bardzo zwyczajnie: na czerpaniu z dorobku ca貫go 篡cia".

Lubi podkre郵a, 瞠 patrzy na histori oczyma cz這wieka, kt鏎y prze篡 drug wojn 鈍iatow, a pami皻a i pierwsz, cho pod koniec pierwszej liczy sobie lat dziewi耩. Przyznawa si te, 瞠 patrzy na przesz這嗆 przez okulary wsp馧czesno軼i. “Nie ma na 鈍iecie cz這wieka, kt鏎y by potrafi patrze na przesz這嗆 inaczej - zapisa貫m w 1961 roku jego s這wa. - Ale wcale nie wszyscy lubi si do tego przyzna".

“W豉郾ie podczas wojny, na samym jej pocz徠ku u鈍iadomi貫m sobie to, co zwi篥le wyrazi貫m w zako鎍zeniu Polski Piast闚 - m闚i do mnie. - Jedynym naszym dziedzictwem, kt鏎ego istnienia najgorszy wr鏬 zaprzeczy ani przekre郵i nie mo瞠, jest fakt egzystencji narodu i mi璠zynarodowy problem pa雟twa polskiego zajmuj帷ego okre郵one miejsce w Europie i posiadaj帷ego odr瑿n kultur".

Jasienica pisa dla ludzi. Bardzo ceni spotkania autorskie. Bra sobie do serca opinie czytelnik闚 i autentycznie je prze篡wa. Ufa ludziom. Mia wysokie poj璚ie o ich rozs康ku i dobrej woli. Ceni bardzo przyja潯. Tym dotkliwiej zreszt odczuwa doznawane zawody.

Truizmem by這by powiedzie, 瞠 dostrzega z這穎no嗆 proces闚 historycznych. Uwa瘸 po prostu, 瞠 historia nie jest szlachetna, ale z tego, 瞠 jest, jaka jest - trzeba umie wyci庵n望 w豉軼iwe wnioski. Do tych wniosk闚 zalicza mi璠zy innymi konieczno嗆 sta貫go d捫enia do zmniejszenia r騜nic mi璠zy lud幟i.

Dawa niejednokrotnie wyraz przekonaniu, 瞠 nie zrozumie Polski wsp馧czesnej ten, kto by nie dostrzega rzeczywistego i powszechnego zainteresowania spo貫cze雟twa histori, poczucia uczestniczenia w 豉鎍uchu pokole.

Zanotowa貫m w maju 1961 roku jego s這wa: “M闚i si, 瞠 spo貫cze雟two rade widzi odbudow zabytk闚. Ale i my te zabytki bardzo cz瘰to na nowo budujemy, a nikt nie protestuje ani si nie oburza. Wr璚z przeciwnie — ka盥y, kto si wypowie przeciwko (od)budowie Zamku warszawskiego, narazi si na niech耩 wi瘯szo軼i opinii publicznej.

Znacznie od nas bogatsi cudzoziemcy powiadaj, 瞠 ich na tego rodzaju trosk o zabytki nie sta. U nas ludzie zdaj sobie spraw z koszt闚 i aprobuj wydatek. Ci sami ludzie, kt鏎zy raczej rzadko miewaj mieszkania zbyt obszerne.

W tym wszystkim po prostu wida, jak og馧 garnie si do swojej w豉snej historii".

* * *

Jasienica by szczeg鏊nie przywi您any do swoich "My郵i o dawnej Polsce", do tomu "Tylko o historii", do "Dw鏂h dr鏬", ale by chyba w pe軟i 鈍iadom znaczenia wielkiego cyklu eseistycznego "Polska Piast闚", "Polska Jagiellon闚" i "Rzeczpospolita Obojga Narod闚". "Polska Piast闚" wydana zosta豉 po raz pierwszy w pierwszej po這wie 1960 roku, "Polska Jagiellon闚" w ostatnich miesi帷ach roku 1963. Pierwszy tom dzie豉 "Rzeczpospolita Obojga Narod闚" pt. "Srebrny Wiek" ukaza si w 1967, drugi - "Calamitatis Regnum", ostatni wydany za 篡cia autora - w zimie 1967/1968 roku. W tym czasie znane by造 ju wielu zainteresowanym czytelnikom dzie Jasienicy fragmenty trzeciego i ostatniego tomu "Rzeczypospolitej Obojga Narod闚" og這szone na 豉mach krakowskiego “砰cia Literackiego". Ten trzeci tom powstawa w ci庵u 22 miesi璚y - od wrze郾ia 1966 roku do czerwca 1968 roku. Opatrzony podtytu貫m "Dzieje agonii", obejmuje okres od 鄉ierci Jana III Sobieskiego do wymazania pa雟twa polskiego z mapy Europy w 1795 roku. Rzecz wydana zosta豉 - podobnie jak i poprzednie cz窷ci — staraniem Pa雟twowego Instytutu Wydawniczego w dwa lata po 鄉ierci pisarza, w 1972 roku.

W planach Jasienicy le瘸這 kontynuowanie dzie豉 i doprowadzenie go do powstania listopadowego, a mo瞠 nawet (o czym m闚i niech皻nie, aby zamiaru “nie zapeszy") - a do powstania styczniowego, o kt鏎ym przecie napisa swoje "Dwie drogi". Po uko鎍zeniu jednak w po這wie 1968 roku — z najwi瘯szym nak豉dem pracy i w wielkim poczuciu spo貫cznego obowi您ku — "Rzeczypospolitej Obojga Narod闚" pisarz postanowi nie odk豉da d逝瞠j wykorzystania materia堯w przywiezionych z kilkutygodniowej podr騜y do Francji, odbytej wiosn 1967 roku, jedynej zreszt podr騜y Jasienicy na Zach鏚.

27 stycznia 1969 roku, w poniedzia貫k — jak to cz瘰to by這 w jego zwyczaju — zasiad do maszyny, zaczynaj帷 pisanie nowej ksi捫ki. 25 kwietnia 1969 roku prac t uko鎍zy. Obszerny esej pt. "Rozwa瘸nia o wojnie domowej", traktuj帷y o prze這mowym przewrocie spo貫cznym i politycznym - Wielkiej Rewolucji Francuskiej, w豉軼iwie o powstaniu w Wandei i tragicznych sprzeczno軼iach, kt鏎e mu towarzyszy造 - jest ostatni uko鎍zon prac Paw豉 Jasienicy.

Habent sua fata libelli... Jeden z egzemplarzy tekstu "Rozwa瘸" wr璚zy mi autor osobi軼ie z pro軸 o dyskretne zabezpieczenie go i spowodowanie wydania na Zachodzie, gdy dostan od niego odpowiedni sygna. Egzemplarz ten pow璠rowa do zaprzyja幡ionego ze mn Leopolda ζb璠zia, redaktora czasopisma politycznego “Survey" w Londynie, a nast瘼nie wr鏂i do mnie. W 1978 roku udost瘼ni貫m go - bez wiedzy i zgody Zofii Neny Beynarowej - Miroslawowi Chojeckiemu, szefowi wydawnictwa “drugiego obiegu" NOW-a. I tak Rozwa瘸nia o wojnie domowej wydane zosta造 w 1979 roku bez zezwolenia i bez cenzury dzi瘯i zas逝dze, inicjatywie i odwadze cywilnej tych przedstawicieli m這dego pokolenia, kt鏎zy widzieli sw鎩 obowi您ek w upowszechnieniu d鏏r kultury narodowej niedost瘼nych dla spo貫cze雟twa, z powod闚 od spo貫cze雟twa i od tw鏎c闚 niezale積ych.

Na kartach przysz貫j historii kultury polskiej XX wieku odnotowane zostanie, 瞠 to dzie趾o Jasienicy wydane zosta這 z inicjatywy m這dej polskiej inteligencji, obok tomik闚 Czes豉wa Mi這sza, Witolda Gombrowicza, Kazimierza Wierzy雟kiego, obok wyboru tekst闚 J霩efa Pi連udskiego z okresu walk o niepodleg這嗆. Jak瞠 ucieszy豚y si tym Pawe Jasienica!...

Mo積a o nim powiedzie z tak stanowczo軼i, jak o niewielu spo鈔鏚 pisarzy, 瞠 odszed w pe軟i si tw鏎czych, nie uko鎍zywszy przewidzianego, zaplanowanego i konsekwentnie pisarsko realizowanego zamiaru swego 篡cia. O篡wia豉 go do ostatnich tygodni wewn皻rzna potrzeba tworzenia, wymiany my郵i, dyskusji historycznej. Pozostawa we wszystkim wierny sobie i ci z nas, kt鏎zy go widywali do dni ostatnich, s 鈍iadkami, jak bardzo przystawa do jego my郵i i trosk pogl康 wyra穎ny przed laty w eseju og這szonym w “Tw鏎czo軼i (z czerwca 1958):

“Nie wyobra瘸m sobie wi瘯szego nieszcz窷cia dla kultury ni zaniechanie spor闚 na temat dziej闚 narodu. Bo taka 鈍i皻a zgoda dowodzi豉by niezbicie, 瞠 w豉sna przesz這嗆 przesta豉 nas obchodzi".

* * *

"Pami皻nik" Paw豉 Jasienicy jest jego ostatnim, niestety nieuko鎍zonym, przes豉niem do czytelnik闚. Pisany by od 5 stycznia 1970 roku, ju w okresie rozwijaj帷ej si, cho jeszcze utajonej ci篹kiej choroby autora, kt鏎a mia豉 po o鄉iu miesi帷ach spowodowa przedwczesny zgon.

Najcenniejsze karty tej pracy po鈍i璚one s wspomnieniom dzieci璚ym z carskiej Rosji, gdzie Lech Beynar urodzi si i wychowywa do dziewi徠ego roku 篡cia, i z 篡cia akademickiego w Wilnie, od 1928 roku, widzianego oczami inteligentnego i my郵帷ego studenta historii Uniwersytetu Stefana Batorego.

Z wnikliw szczero軼i m闚i tu Jasienica o wielu znacz帷ych potem, a nawet s豉wnych (Mi這sz) ludziach, ale tak瞠 i o tych, kt鏎ych mo積a by nazwa z racji biegu ich 篡cia os豉wionymi (Stefan J璠rychowski czy krwawy genera Zarako-Zarakowski). Niezmiernie ciekawy jest rzut oka na dobrze Jasienicy znanego Henryka Dembi雟kiego, cz這wieka wielu talent闚 i dziwnej drogi 篡cia.

Nieuko鎍zony "Pami皻nik" pozostanie wa積ym esejem historycznym, wpisuj帷ym si dobrze w zamiar autora czynnego uczestnictwa w “sporach na temat dziej闚 narodu".

Warszawa, we wrze郾iu 2007 roku

Powy窺zy tekst jest wst瘼em do wznowionej w豉郾ie ksi捫ki Paw豉 Jasienicy pt. “Pami皻nik” (Pr鏀zy雟ki i S-ka SA, Warszawa 2007, ISBN 978-83-7469-612-8). W wydaniu tym znajduje si tak瞠 inny tekst W豉dys豉wa Bartoszewskiego pt. “M鎩 Jasienica”, og這szony wcze郾iej w ksi捫ce Ewy Beynar-Czeczott pt. “M鎩 ojciec Pawe Jasienica” (Pr鏀zy雟ki i S-ka SA, Warszawa 2006, ISBN 83-7469-437-8). [Mariusz Kubik]

Zobacz tak瞠:

W豉dys豉w Bartoszewski - "M鎩 Jasienica" Cz窷 I Cz窷 II Cz窷 III Cz窷 IV

Pawe Jasienica zn闚 na Mokotowie - tablica pami璚i autora "Rzeczpospolitej Obojga Narod闚"

Promocja ksi捫ki Ewy Beynar-Czeczott pt.: "M鎩 ojciec, Pawe Jasienica" - fotogaleria

wtorek, 13 listopada 2007, wbartoszewski

Polecane wpisy