© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2017
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Blog > Komentarze do wpisu
O eseistyce Paw豉 Jasienicy (I)

"Pogranicze literatury musi si rozszerzy w kierunku nauki, gdy w przeciwnym razie 鈍iat si stanie niewyra瘸lny dla tradycyjnych gatunk闚 pisarskich. Istotn cech humanizmu jest wszechstronno嗆 zainteresowa i dlatego w豉郾ie, niestety, dzisiaj rzeczownik «humanista» — na dobry lad trzeba by za ka盥ym razem ujmowa w cudzys堯w. Termin ten nabra bowiem sensu negatywnego i potrafi u nas oznacza «intelektualist» (cudzys堯w r闚nie niezb璠ny), kt鏎y si nie interesuje biologi, geografi i medycyn, kt鏎ego technika, ekonomia, a nawet historiografia w豉軼iwie nie obchodz" — pisa Pawe Jasienica w lipcu 1956 roku.

Patrz帷 na jego w豉sn tw鏎czo嗆 publicystyczn, od kt鏎ej — i chronologicznie, i faktycznie rzecz bior帷 — rozpocz窸a si jego rozleg豉 praca pi鏎a, przyzna trzeba, 瞠 w 鈍ietle powy窺zej definicji by Jasienica humanist bez cudzys這wu i intelektualist bez cudzys這wu. Zacz掖 sw prac publicystyczn w prasie tajnej Zwi您ku Walki Zbrojnej, a nast瘼nie Armii Krajowej w Wilnie. Pisa tam - pocz患szy od 1941 roku — artyku造 polityczno-historyczne w paru konspiracyjnych periodykach, a mi璠zy innymi w dwutygodniku “Niepodleg這嗆". W czerwcu roku 1944 zosta redaktorem tajnego pisma “Pobudka", jak g這si podtytu: “Organu Armii Krajowej Ziemi Wile雟kiej". Pocz患szy od pierwszych miesi璚y 1946 roku, artyku造 Paw豉 Jasienicy pojawia si zaczn w kilku katolickich tygodnikach spo貫czno-kulturalnych — w “Tygodniku Powszechnym” i “Tygodniku Warszawskim", w “Odnowie", w “Dzi i Jutro" — z czasem i w wielu innych czasopismach kulturalnych, naukowych, politycznych, w magazynach i w r騜nych wydawnictwach zbiorowych, nie m闚i帷 ju o prasie codziennej. Znajdziemy je wiec r闚nie na 豉mach “Odry", “Odrodzenia", “Przegl康u Kulturalnego", “Nowej Kultury", “砰cia Literackiego", “Tw鏎czo軼i", “Po prostu", “Przekroju", “安iata", “Dooko豉 鈍iata", a nawet “Problem闚", “砰cia Gospodarczego" i czasopism “Z otch豉ni wiek闚" czy “砰cie Szko造 Wy窺zej". Przysz造 bibliograf stwierdzi te niew徠pliwie, 瞠 r騜norodno軼i charakteru czasopism zasilanych jego publicystyk odpowiada豉 nieprzeci皻na rozleg這嗆 reprezentowanej przez tego autora tematyki. Nie tylko wi璚 sprawy historii wynikaj帷e ze starych zami這wa i uzyskanego tytu逝 naukowego, ale w豉郾ie wszystko to, co w rozumieniu Jasienicy prawdziwego humanist obchodzi mog這 i powinno w kraju powstaj帷ym z ruin, buduj帷ym si w najwi瘯szym trudzie, a niekiedy i w m璚e. Tak wi璚 pierwsza ksi捫ka Jasienicy, "Wis豉 po瞠gna za軼ianek" (1951), by豉 wynikiem reporterskich penetracji ziemi kielecko-buskiej, badania stopnia rozwoju cywilizacyjnego tych rejon闚, z niezmiernie charakterystycznym dla tw鏎czo軼i pisarza sta造m si璕aniem w przesz這嗆 i w przysz這嗆.

Pogrzeb Paw豉 Jasienicy - Warszawa, 22. 08. 1970 r. Wieniec od Polskiego PEN Clubu nios (od prawej): Jerzy Andrzejewski i W豉dys豉w Bartoszewski

Fot. © Archiwum W豉dys豉wa Bartoszewskiego

Niebawem poch這nie go, ba, ukszta速uje nawet na d逝gie lata, jeden ze sta造ch nurt闚 lektury i zainteresowa —praca naukowa prowadzona przez zesp馧 profesora Ludwika Hirszfelda we Wroc豉wiu: problemy immunologii, czyli odporno嗆 organizm闚 na dzia豉nie czynnik闚 chorobotw鏎czych. W wyniku tych zetkni耩 otrzymamy ostatecznie ksi捫k "Opowie軼i o 篡wej materii", wydan w 1954 roku.

Z drugiego niejako kra鎍a Ziem Odzyskanych — z Gda雟ka, wtedy jeszcze o鈔odka prawdziwie pionierskich poczyna, podj皻ych — podobnie jak i we Wroc豉wiu — dos這wnie w鈔鏚 ruin, pochodz artyku造 Jasienicy o dzia豉lno軼i Politechniki Gda雟kiej, o ludziach tej uczelni i o ich trudzie, kt鏎ego spo貫czn i pa雟twow warto嗆 tam i wtedy autentycznie docenia.

Osobn i bogat kart jego tw鏎czo軼i publicystycznej i reporta穎wej, a potem tak瞠 eseistycznej stanowi豉 jedna z tych spraw, o kt鏎ych wie si na og馧 powszechnie, ale niewiele i niedok豉dnie: sprawa odkry archeologicznych, tego grzebania w ziemi, kt鏎e pozyska這 w Jasienicy trwa貫go entuzjast. Owocem owych zainteresowa sta造 si tomy "安it s這wia雟kiego jutra" (1952) i "Archeologia na wyrywki" (1956). Swoj dociekliwo嗆, zaciekawienie 篡ciem i lud幟i wykorzystywa w przypadku archeologii i jej badaczy podobnie, jak podejmuj帷 trud zrozumienia nie豉twych problem闚 mikrobiologii i wirusologii, z kt鏎ymi zetkn掖 si we wroc豉wskiej pracowni, czy te problem闚 techniki, kt鏎e wci庵n窸y go w Gda雟ku w trakcie zbierania materia堯w do ksi捫ki "Zakotwiczenia" wydanej w 1955 roku.

Jest faktem bezspornym, 瞠 rol szczeg鏊n, dominuj帷, odgrywa豉 w publicystyce Jasienicy historia, ta najwi瘯sza mi這嗆 jego 篡cia. Historia, kt鏎a w jego spraw rozumieniu stanowi o przesz這軼i, tera幡iejszo軼i i przysz這軼i. Warto te mo瞠 przypomnie, 瞠 pasj Jasienicy — znanego w ostatnich kilkunastu latach najbardziej ze swego wielkiego cyklu eseistycznego zapocz徠kowanego Polska Piast闚 — by造 dzieje nowo篡tne, a nawet dzieje najnowsze. Temu najnowszemu okresowi naszej historii — a wi璚 ju wydarzeniom wieku XX — nie po鈍i璚i ani jednej ksi捫ki, natomiast wiele wa積ych artyku堯w, i to zar闚no w pierwszych powojennych latach, jak i pod koniec lat pi耩dziesi徠ych.

Jasienica bardzo wysoko ceni historyczn rang kr鏒kiego okresu niepodleg這軼i pa雟twa polskiego po 1918 roku, nie ulegaj帷 przy tym zreszt 瘸dnym optymistycznym uproszczeniom. Widzia to dwudziestolecie w postaci wa積ego, nieodzownego ogniwa. Widzia jego logiczne uwarunkowania, ograniczone mo磧iwo軼i; widzia te b喚dy polityki polskiej i europejskiej oraz ich skutki — te do unikni璚ia i te nie do unikni璚ia.

Niejednokrotnie mawia: “Przede wszystkim powinienem si by zajmowa dwiema sprawami: publicystyk i histori XX stulecia". Przez d逝gie lata nie 瞠gna si te z my郵 o ksi捫ce, kt鏎a traktowa豉by o latach 1918-1939.

Wysi貫k zbrojny 穎軟ierza polskiego w wojnie obronnej 1939 roku, w kt鏎ej zreszt sam uczestniczy i zyska Krzy Walecznych, traktowa Jasienica jako spraw wielkiej wagi; podobnie jak postaw spo貫cze雟twa polskiego wobec okupanta w latach drugiej wojny, jak dorobek moralny udzia逝 m這dzie篡 w walce o niepodleg這嗆, kt鏎ego zmarnowa nie wolno. Po鈍i璚i temu na 豉mach “Tygodnika Powszechnego" wiele nami皻nych, ale znakomicie udokumentowanych wypowiedzi publicystycznych, 瞠by wymieni w鈔鏚 nich cho熲y z lat 1946 i 1947 takie jak: “Honor", “Tradycja AK", “Z broni u nogi", “Sprawy Wrze郾ia", “By stal si 廝鏚貫m nowej si造". W ostatnim z tych artyku堯w pisa:

“Mamy czym rozgrywa parti przysz這軼i narodu. Wprawdzie m這dzie innych kraj闚 ma w stosunku do naszej znaczny handicap w postaci beztroskiego (przynajmniej wolnego od widma 鄉ierci w krematorium) dzieci雟twa, wy窺zej stopy 篡ciowej i wiekowego dorobku szk鏊 w Eton czy Cambridge, ale i po naszej stronie s nie byle jakie atuty. Nie chodzi tu tylko o 闚 nieprawdopodobny witalizm i sk這nno嗆 do po鈍i璚e. Oto socjologowie stwierdzaj, 瞠 jednostk naprawd tw鏎cz mo瞠 by tylko cz這wiek 軼i郵e zwi您any ze spo貫cze雟twem, mocno osadzony we wsp鏊nocie. Nasza m這dzie jest organicznie wro郾i皻a w nar鏚, potrzeby jego czuje i potrafi 篡wo na nie reagowa. O tym przekonuje nas ca豉 rzeczywisto嗆" (“Tygodnik Powszechny" 1946, nr 21).

Ocenom i twierdzeniom, kt鏎e w kilkana軼ie lat p騧niej mia造 sta si w豉sno軼i og馧u, torowa niejednokrotnie drog w pojedynk, obrywaj帷 polemiczne ci璕i z r騜nych stron. Bo r闚nocze郾ie z tw鏎czo軼i wymienionego typu wyst瘼owa ostro przeciw za軼iankowo軼i widzenia 篡cia spo貫cznego, przeciw szowinizmowi, nacjonalistycznym wybuja這軼iom, przeciwko obskurantyzmowi, nietolerancji, schematyzmowi.

W 1961 roku pocz徠kuj帷y wtedy publicysta historyczny, g這郾y p騧niej Zbigniew Za逝ski, zadedykowa egzemplarz pierwszego wydania swej ksi捫ki "Przepustka do historii": “Paw這wi Jasienicy, na kt鏎ego m瘰twie intelektualnym tak bardzo chcia豚ym m鏂 i umie si wzorowa...".

S康z, 瞠 do charakterystycznych przejaw闚 tego w豉郾ie m瘰twa intelektualnego pisarza nale瘸豉 nie tylko odwaga my郵enia i odwaga szukania, ale te konsekwencja w dopracowywaniu si lepszego kszta速u w豉snych ksi捫ek, szczery autentyczny krytycyzm wobec w豉snej tw鏎czo軼i. Przejawem tego krytycyzmu Jasienicy by這 nie tylko podj璚ie pewnych temat闚 na nowo i — na przyk豉d — przekszta販enie "安itu s這wia雟kiego jutra" w "S這wia雟ki rodow鏚" czy "Bia貫go frontu" w "Dwie drogi" ale te sta貫 kontroluj帷e spojrzenie na wszystko, co wysz這 spod jego pi鏎a. W przyjacielskich rozmowach m闚i niejednokrotnie, 瞠 inaczej by ju dzisiaj napisa "Polsk Piast闚", o kt鏎ej poczytno軼i i doskona造m przyj璚iu przez czytelnik闚 wszak dobrze wiedzia. Potrafi z perspektywy paru lat przemy郵e uzna za niedojrza造 do druku skrypt innej, gotowej ju pracy o problemach anarchii i wolno軼i.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

wtorek, 13 listopada 2007, wbartoszewski

Polecane wpisy