© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2017
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Blog > Komentarze do wpisu
Z Markiem Edelmanem - 郵adem walk 烙B (I)

„Stolica” (Warszawa)

Nr 17 / 24. 04. 1960 r.

Po wielkiej akcji eksterminacyjnej przeprowadzonej w getcie warszawskim w pami皻nych tygodniach lipca, sierpnia i wrze郾ia 1942 roku, kiedy to wywieziono z „Umschlagplatzu" na Stawkach ponad 300 tys. mieszka鎍闚 „dzielnicy 篡dowskiej w Warszawie" - pozosta這 przy 篡ciu oficjalnie 33400 砰d闚 zatrudnionych w fabrykach i zak豉dach niemieckich oraz w instytucjach Rady 砰dowskiej. Faktycznie, zmniejszony mocno teren getta zamieszkiwa這 jeszcze oko這 60000 ludzi. Getto obejmowa這 teraz:

- t e r e n f a b r y k (tzw. „szop闚") pod zarz康em niemieckich przedsi瑿iorc闚 - Toebbensa, Schultza i innych w granicach ulic: Leszno, Karmelicka, Nowolipki, Smocza, Nowolipie, 疾lazna do Leszna;

- teren g e t t a c e n t r a l n e g o - w granicach ulic: G瘰ia, Franciszka雟ka, Bonifraterska, Muranowska, Pokorna, Stawki, plac Parysowski, Smocza;

- tzw. t e r e n „s z c z o t k a r z y" pomi璠zy 安i皻ojersk, Wa這w, Franciszka雟k i Bonifraterska.

Mi璠zy tymi cz窷ciami dzielnicy 篡dowskiej rozci庵a造 si bezludne, przymusowo wysiedlone tereny.

Nowe mury, wzniesione wzd逝 ulic getta, oddziela造 jego zamieszka貫 cz窷ci od siebie. Komunikacja pomi璠zy tymi terenami by豉 zakazana. Utrzymywano jednak nielegalne kontakty zar闚no w celu koniecznego przemytu 篡wno軼i, jak i dla cel闚 organizacyjnych 烙B.

W nieregularnym czworoboku ulic 安i皻ojerskiej, Wa這wej, Franciszka雟kiej i Bonifraterskiej zamieszkiwa這 w przededniu wydarze kwietniowych 1943 r. 4.000-5.000 os鏏, w zasadzie zatrudnionych w fabryce szczotek, urz康zonej przez Niemc闚 w domu mieszkalnym przy ul. 安i皻ojerskiej 34. Wi瘯szo嗆 mieszka sta豉 tu pustk, bowiem przy normalnym stanie zaludnienia tej cz窷ci dzielnicy 篡dowskiej mog造 one pomie軼i 15000 - 20000 ludzi. Teren „szczotkarzy" oddzielony byt murem postawionym wzd逝 ul. Franciszka雟kiej na odcinku od Bonifraterskiej do Wa這wej, 郵epo zamykaj帷ym r闚nie na 安i皻ojerskiej wylot tej ulicy na Nalewki. Na tym niewielkim terenie dzia豉這 5 grup 砰dowskiej Organizacji Bojowej pod og鏊n komend M a r k a E d e l m a n a, 24-letniego dzia豉cza Bundu. Na czele najsilniejszych liczebnie grup Bundu i Droru stali J u r e k B l o n e s i H e n o c h G u t m a n, przy czym Dror obsadzi pozycje na ul. Wa這wej, a grupa Bundu utrzymywa豉 naro積ik Bonifraterskiej i 安i皻okrzyskiej oraz odcinek 安i皻ojerskiej do rogu Wa這wej. Ponadto by造 tu grupy dowodzone przez J u r k a G r y n s z p a n a (PPR-GL), H e r s z a B e r l i s k i e g o (Poalej Syjon Lewica) i J a k u b a P r a s z k i e r a (Hanoar Hacyjoni).

Teren „szczotkarzy" sta si widowni szczeg鏊nie zaci皻ych walk z formacjami gen. Stroopa w dniach 20 i 21 kwietnia 1943 roku. Niemcy atakuj帷y getto ponie郵i tu dotkliwe straty.

* * *

Marek Edelman, warszawiak, w latach trzydziestych ucze gimnazjum „Sp鎩nia" na D逝giej, dzia豉cz bundowskiej organizacji m這dzie篡 „Cukunft" („Przysz這嗆"), w pocz徠kach okupacji kierownik konspiracyjnej powielarni i kolporta簑 tajnych wydawnictw „Bundu", potem cz這nek prezydium Centralnego Komitetu tej partii i (od jesieni 1942 r.) sztabu 砰dowskiej Organizacji Bojowej, jeden z zast瘼c闚 komendanta 烙B - Mordechaja Anielewicza, w 1943 r. dow鏚ca bojowy terenu „szczotkarzy" - jest jedynym pozosta造m przy 篡ciu cz這nkiem 軼is貫go dow鏚ztwa powstania w getcie warszawskim.

*

Po siedemnastu latach odbywamy z doktorem Edelmanem w璠r闚k po tych ulicach nowej Warszawy, przy kt鏎ych kiedy sta造 kamienice zamieszka貫 przez tysi帷e 砰d闚 zamkni皻ych w getcie.

„Mniej wi璚ej tu, gdzie stoj, wysoki mur dzieli 篡dowsk i »aryjsk« stron ulicy Bonifraterskiej" - przypomina Marek Edelman. - „Tu za murem, w miejscu, gdzie teraz widzimy reprezentacyjne budynki ambasady chi雟kiej, by造 stare czynszowe kamienice, zwr鏂one szczytowymi 軼ianami ku ul. Bonifraterskiej. Nikt nie mieszka w tych domach wiosn 1943 r. Przez luki i otwory w murach, przez zamar貫 okna, mo積a by這 obserwowa ruch na przeciwleg貫j stronie ulicy, ju tej za murem, objawy normalniejszego 篡cia, a nawet karuzel i hu鈣awki zainstalowane w pobli簑 przez Niemc闚".

*

„W obr瑿ie samego getta postawiono w 1942 roku mur, oddzielaj帷y tereny fabryki szczotek i dom闚 zamieszka造ch przez jej pracownik闚 od tzw. getta centralnego. Mur ten bieg 鈔odkiem ulicy Franciszka雟kiej, a do domu naro積ego przy Nalewkach, tam gdzie teraz widzimy wielkie bloki mieszkalne u zbiegu Franciszka雟kiej i Nowotki. Na rogu Franciszka雟kiej i Wa這wej by豉 brama wjazdowa 陰cz帷a getto centralne z terenami szczotkarzy. To odegra這 szczeg鏊n rol w czasie walk kwietniowych.

19 kwietnia 1943 roku o godz. 2 w nocy nadesz造 pierwsze meldunki od naszych wysuni皻ych czujek, 瞠 policja niemiecka i policja granatowa obstawiaj w odst瘼ach 25-metrowych zewn皻rzne mury getta. Natychmiast zaalarmowano wszystkie grupy bojowe, kt鏎e w ci庵u 15 minut zaj窸y swoje uprzednio wyznaczone stanowiska. Zaalarmowana przez nas ludno嗆 cywilna uda豉 si natychmiast to przygotowanych schron闚 i schowk闚 w piwnicach i na strychach.

Rankiem Niemcy wkroczyli do getta. Zostali zaatakowani na rogu Mi貫j i Zamenhofa, u zbiegu Nalewek i G瘰iej i na placu Muranowskim. Na naszym terenie panowa豉 na razie cisza. Dopiero we wtorek, 20 kwietnia oko這 godz. 13.30 Niemcy podeszli w zwartym szyku pod bram szczotkarzy u wylotu Wa這wej”.

*

„Napastnicy nie spodziewali si, 瞠 wej軼ie jest zaminowane. O godzinie 13.30, w chwili, gdy usi這wali przekroczy bram, nasz obserwator w陰czy wtyczk do kontaktu. Mina eksplodowa豉, zabijaj帷 i rani帷 wielu SS-man闚. Pozostali, ostrzelani przez nas, wycofali si w g陰b getta. Dopiero po 2 godzinach powt鏎nie spr鏏owali szcz窷cia. Tym razem ju inaczej, ostro積iej, g瘰iego, starali si przedosta na nasz teren. Wsz璠zie napotkali na zdecydowany op鏎. Walczy ka盥y dom".

Ci庵 dalszy – cz窷 II

czwartek, 19 lipca 2007, wbartoszewski

Polecane wpisy