© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2017
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Blog > Komentarze do wpisu
Rocznice Wrze郾ia w okupowanej Warszawie (I)

„Tygodnik Powszechny" (Krak闚)

Nr 40 / 5. 10. 1958 r.

Nog mo積a potr帷i tu obok rynsztoka,

W biednych kwiatach i he軛u stalowym rynsztunku,

Krzywy napis: „Nieznany" i z b這ta pow這ka

I s這wa twardej chwa造: „Pad na posterunku".

Jemu to si nale篡 najszczerszy z pacierzy,

Co umieraj帷 szepta: „Warszawy nie damy".

Gr鏏 na skwerze ulicznym, krzy z okiennej ramy...

Taka ma豉 mogi趾a, a w niej wielko嗆 le篡.

Wiersz Witolda Hulewicza Mogi趾a na skwerze z konspiracyjnej Antologii poezji wsp馧czesnej, wydanej w Warszawie w r. 1941.1

Jesie 1940. Dopiero od niedawna znikn窸y 穎軟ierskie mogi造 obro鎍闚 Warszawy z pl. Trzech Krzy篡, pl. Grzybowskiego i kilkudziesi璚iu innych skwer闚, na kt鏎ych grzebano poleg造ch w dniach wrze郾ia 1939. W przededniu pierwszej rocznicy wybuchu wojny, a zarazem rocznicy zniszczenia miasta, 篡wa by豉 bolesna pami耩 o tych wszystkich, kt鏎zy nie prze篡li dni obl篹enia stolicy, i o tych, kt鏎zy do Warszawy nie wr鏂ili: zagin瘭i gdzie w dalekiej tu豉czce, legli na polach bitew lub wegetowali za drutami oboz闚. Warszawiacy patrzyli z w豉軼iwym sobie optymizmem na kampani letni armii hitlerowskich na Zachodzie i dopiero po zupe軟ej kl瘰ce Belgii, Holandii i Francji przysz這 otrze德ienie, a z nim 鈍iadomo嗆, 瞠 koniec wojny nie jest tak bliski, jak to si zrazu wydawa這. Latem 1940 roku stracili Niemcy na palmirskiej polanie setki znanych i cenionych w mie軼ie obywateli, w鈔鏚 nich wielu wybitnych dzia豉czy spo貫cznych i politycznych, m.in. Mieczys豉wa Niedzia趾owskiego, Macieja Rataja i Jana Pohoskiego, kt鏎y jako wiceprezydent Warszawy wsp馧pracowa blisko w tygodniach obl篹enia z prezydentem Starzy雟kim. 14 sierpnia 1940 r. odszed ze stolicy pierwszy wielki transport wi篥ni闚 do za這穎nego przed dwoma miesi帷ami obozu koncentracyjnego w O鈍i璚imiu.

W pocz徠ku wrze郾ia, gdy lotnicy polscy bior w豉郾ie udzia w dramatycznej bitwie powietrznej o Wielk Brytani, kt鏎a rozstrzygnie o losach wyspy, podziemna Warszawa obchodzi w uroczystym skupieniu rocznic wydarze z 1939 roku. Poczytne ju w闚czas pisma konspiracyjne - „Biuletyn Informacyjny", „Polska 砰je!" i inne - wskazuj na wielkie warto軼i moralne kampanii wrze郾iowej, na znaczenie polityczne i wojskowe rozpaczliwego oporu, jaki stawi豉 Polska si這m agresji hitlerowskiej. Prasa podziemna wzywa spo貫cze雟two warszawskie do manifestacji rocznicowej uczu patriotycznych w postaci niekupowania czasopism niemieckich w dniu 31 sierpnia i 1 wrze郾ia 1940 r. oraz niewychodzenia z mieszka w niedziel 1 wrze郾ia w godzinach popo逝dniowych. Manifestacja ta uda豉 si ca趾owicie: w niedziel po godz. 14 panowa豉 na mie軼ie uderzaj帷a cisza. Wskazywa這 to nie tylko na nastroje warszawiak闚, lecz tak瞠 na powa積e wp造wy propagandowe podziemia, kt鏎ego dyrektywom dawano tak wielki pos逝ch. W rocznic kapitulacji Warszawy „Biuletyn Informacyjny" wskazuje (w artykule Krew za imponderabilia) na szczeg鏊n rol, jak spe軟i豉 w r. 1939 walka obl篹onej stolicy:

Chocia w dalszym przebiegu wojny wiele miast na Zachodzie uleg這 wi瘯szym zniszczeniom ni te, jakie we w軼iek造m ataku furii zadawa wr鏬 broni帷ej si Warszawie, 瘸dna z tych ofiar w znaczeniu swym i w konsekwencjach nie mo瞠 si r闚na z bohatersk ofiar Warszawy. Stolica pierwsza bowiem przeciwstawi豉 si terrorowi strachu, przeciwstawi豉 pot璠ze 鈔odk闚 niszczycielskich wol walki, si喚 i zwarto嗆 ducha bojowego.

W 1941 r. obchodzono rocznic wrze郾ia w podziemnej Warszawie w zupe軟ie nowej sytuacji. Wprawdzie w ci庵u kilkunastu dni kwietnia armie hitlerowskie zgniot造 Jugos豉wi i Grecj, ale 22 czerwca rozpocz皻a si wojna Niemiec z ZSRR, z kt鏎 wi您ano powszechnie wielkie nadzieje na odwr鏂enie sytuacji i rych造 pomy郵ny koniec wojny. Pot璕uje si dzia豉lno嗆 podziemia, rosn kadry tajnych organizacji, rozwija si pomy郵nie konspiracyjna akcja prasowa i propagandowa. Coraz cz窷ciej dostrzec mo積a na ulicach Warszawy przejawy dzia豉lno軼i Organizacji Ma貫go Sabota簑 „Wawer", powo豉nej do 篡cia w zimie 1940/41 r.

Tymczasem Niemcy nie ustaj w wysi趾ach propagandowych. Ustawiaj w wielu miejscach wielk liter „V" z dykty, jako symbol VICTORII. W odpowiedzi „wawerczycy" rysuj na murach „V" w postaci otwartej brzytwy, z napisem: „Ton帷y brzytwy si chwyta". Czes豉w Zadr騜ny („G這wacki") z „Wawra" dokonuje nie byle jakiego wyczynu: podpala bezkarnie w bia造 dzie na pl. Pi連udskiego wielkie drewniane „V"; wiadomo嗆 o tym wnet obiega miasto.

Du膨 popularno軼i cieszy豉 si w Warszawie w owym czasie konspiracyjna Antologia poezji podziemnej opracowana przez Stanis豉wa Mi豉szewskiego i Jana Janiczka pod pseudonimem „Narcyza Kwiatka". W tej niewielkiej ksi捫eczce opublikowano m.in. 15 wierszy po鈍i璚onych obronie Warszawy we wrze郾iu 1939: w鈔鏚 nich - kr捫帷e ju poprzednio w r瘯opisach: Alarm - S這nimskiego, Ulic Opaczewsk - Janiczka, Mogi趾 na skwerze - Hulewicza oraz Barykad nieznanego autora, kt鏎ej ko鎍owa zwrotka doskonale trafia豉 w nastroje mieszka鎍闚 stolicy:

Chocia czo貪i przebrzmia造, cho bomby przewy造

I 鄉ier z dymem po瘸r闚 nad miastem si prz璠zie -

Wr鏬 nie przeszed, nie zwalczy, nie posiad tej si造

Barykady nie zdoby i jej nie zdob璠zie.

Konspiracyjne pismo „皋軟ierz Polski w Kampanii Wrze郾iowej" wydawane od r. 1940 jako dodatek do tajnych „Wiadomo軼i Polskich" przynosi stale ciekawe relacje polskie i niemieckie z przebiegu kampanii wrze郾iowej.

Prasa podziemna wzywa w r. 1941 - podobnie jak i w roku ubieg造m - do uczczenia rocznicy wrze郾ia przez wstrzymanie si od kupna czasopism niemieckich i gadzinowych (w j瞛yku polskim) w dniach 30 i 31 sierpnia oraz 1 wrze郾ia, a tak瞠 do manifestacyjnego nieopuszczania mieszka w niedziel 31 sierpnia w godzinach od 16 do 19. W setkach warszawskich dom闚 rocznica ta jest rzeczywi軼ie obchodzona w gronie rodziny i przyjaci馧, nierzadko w formie zakonspirowanych wieczor闚 i zebra literackich.

1 wrze郾ia 1941 roku o 鈍icie dziewcz皻a z organizacji „Wawer" sk豉daj kwiaty na grobie Nieznanego 皋軟ierza. „Wawerczycy" kolportuj ulotk okoliczno軼iow O czym ka盥y Polak pami皻a powinien.

W drug rocznic kapitulacji Warszawy „Biuletyn Informacyjny" (z dnia 25 IX 1941) przypomina w artykule wst瘼nym:

[...] Co to si dzia這 w豉軼iwie w tych potwornych wrze郾iowych dniach w Warszawie? Jakie imi nada temu zjawisku, przed kt鏎ym wstrz捷ni皻y i oszo這miony staje duch ludzki! Bo obrona w najstraszniejszych warunkach fizycznych - to tylko cz窷 zjawiska. Drug jego cz窷ci - jest stan ducha obleganych, jest to jaka nies造chanie rzadka w dziejach chwila ca趾owitego zespolenia serc obro鎍闚 w jeden nierozdzielny i pot篹ny p這mie uniesienia bohaterskiego, po鈍i璚enia bez granic, zaciek這軼i szale鎍闚. Ani jednego fa連zywego tonu - w鈔鏚 tego p馧toramilionowego skupiska m篹czyzn i kobiet, starc闚 i dzieci, 穎軟ierzy i cywil闚, n璠zarzy i bogaczy, rannych i tych, kt鏎zy na rany ka盥ej chwili czekali. [...] Duch polski i polskie dzieje otrzyma造 z krwi i uniesienia bohater闚 wrze郾iowych tak pot篹ny zastrzyk mocy narodowej - 瞠 starczy go dla dziesi徠k闚 pokole na prace w wojnie i pokoju.

W trzecim roku wojny rocznica wrze郾iowa 鈍i璚ona jest w Warszawie w obliczu wydarze prze這mowych dla los闚 Europy. Niemcy zaj瘭i Kaukaz, sforsowali Don, dotarli do Wo貪i na p馧noc od Stalingradu. S to jednak ju ostatnie tygodnie ich sukces闚 na froncie wschodnim.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

czwartek, 26 lipca 2007, wbartoszewski

Polecane wpisy