© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2016
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Blog > Komentarze do wpisu
Nie ma pokoju bez wolno軼i (I)

Przem闚ienie na uroczysto軼i wr璚zenia Nagrody Pokojowej Ksi璕arstwa Niemieckiego 1986 (Frankfurt nad Menem, RFN, 5. 10. 1986 r.)

"Kultura" (Pary)

Nr 11 (470) / listopad 1986

Laudatio Profesora Hansa Maiera przyjmuj z tym wi瘯sz wdzi璚zno軼i i wzruszeniem, 瞠 nie zapomnia貫m i nie zapomn, i Hans Maier nale瘸 do tych niemieckich intelektualist闚, kt鏎zy w grudniu 1981 roku, gdy wraz z wieloma innymi pozbawiony by貫m wolno軼i, wyst徙i jako prezes Centralnego Komitetu Katolik闚 Niemieckich do w豉dz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej o zwolnienie mnie i moich przyjaci馧 z miejsca odosobnienia.

Decyzja o przyznaniu mi Nagrody Pokojowej Ksi璕arstwa Niemieckiego by豉 dla mnie tyle zaskakuj帷a, co radosna, a poniewa zwyk貫m tre嗆 i sens przyznawanych mi wyr騜nie traktowa powa積ie, uznaj j tak瞠 za wysoce mnie zobowi您uj帷. W鈔鏚 dotychczasowych laureat闚 tej nagrody nie brak przecie os鏏, kt鏎e w znacznym stopniu przyczyni造 si do kszta速owania podstawowych poj耩 w zakresie moralno軼i spo貫cznej, poj耩 dotycz帷ych cz這wieka, cel闚 jego 篡cia, szczytnych idea堯w wolno軼i i pokoju, do鈍iadcze historii i perspektyw historii. Nie brak os鏏, kt鏎e wywar造 niema造 wp造w na moje w豉sne my郵enie przez swe s這wa i dzie豉, ale przede wszystkim przez sw postaw w chwili ostatecznego wyboru - mam na my郵i doktora Henryka Goldszmita - Janusza Korczaka jednego z cichych bohater闚 naszego stulecia. W pierwszych latach przyznawania Nagrody Pokojowej Ksi璕arstwa Niemieckiego wyr騜niono ni takie osobisto軼i, zapisane ju dzi na kartach kultury europejskiej, jak Albert Schweitzer, Romano Guardini, Martin Buber, Reinhold Schneider czy Karl Jaspers. W ostatnim dziesi璚ioleciu znale幢i si w鈔鏚 laureat闚 tej nagrody mi璠zy innymi ludzie o innym, specyficznym do鈍iadczeniu, znamiennym te dla naszej epoki - Leszek Ko豉kowski, Lew Kopielew i Manes Sperber. Z wyra穎nym w tej sali w pa寮zierniku 1983 roku moralnym i politycznym testamentem zmar貫go w mi璠zyczasie Manesa Sperbera w pe軟i si identyfikuj.

Jest mi szczeg鏊nie mi這, 瞠 moim bezpo鈔ednim poprzednikiem, laureatem Nagrody Pokojowej Ksi璕arstwa Niemieckiego 1985, by Teddy Kollek, burmistrz Jerozolimy, kt鏎a w moim odczuciu by豉 i jest nie tylko 鈍i皻ym miastem trzech religii - mozaizmu, chrze軼ija雟twa i islamu, ale Miastem ca貫j ludzko軼i. Teddy Kollek, cz這wiek, kt鏎y 陰czy g喚boki patriotyzm wobec swego narodu i pa雟twa z prawdziwym poszanowaniem ludzi innych wyzna, innej narodowo軼i i innych pogl康闚.

Nigdy chyba tyle co dzi nie m闚iono w Europie o pokoju: o potrzebie pokoju, o obronie pokoju, o mi這軼i pokoju. Chwilami nasuwa si obawa, 瞠 w istnej powodzi o鈍iadcze i deklaracji, zakl耩 i hase na ten temat gubi si ju niemal prawdziwy, czyli g喚bszy sens samego poj璚ia. Powstaje wr璚z podejrzenie, 瞠 w wielu wypadkach chodzi bardziej o w豉sny spok鎩 i wygod ni o pok鎩, 瞠 poj璚ie pokoju staje si przedmiotem manipulacji. Pos逝gujemy si nim coraz cz窷ciej, ale zbyt rzadko zastanawiamy si nad warunkami, kt鏎e trzeba spe軟i, aby poj璚ie pokoju sprowadzone zosta這 do jakiego wsp鏊nego mianownika dla ca貫j cywilizowanej ludzko軼i. A przecie jeden z najwi瘯szych umys堯w niemieckich XX wieku. Karl Jaspers, sformu這wa tu, w Paulskirche, w swojej mowie z okazji przyznania mu nagrody pokojowej, trzy zasady, kt鏎ych g喚bia i prostota wydaj si w 鈍ietle dzisiejszych do鈍iadcze jeszcze bardziej oczywiste ni w 1958 roku:

Po pierwsze: nie spos鏏 utrzyma pokoju zewn皻rznego bez pokoju wewn皻rznego w ludziach. Po drugie: pok鎩 —jedynie poprzez wolno嗆. Po trzecie: wolno嗆 — jedynie poprzez prawd.

I ca趾owicie jednoznacznie:

Najpierw wolno嗆, potem pok鎩 na 鈍iecie! 秧danie odwrotne: „najpierw pok鎩 - potem wolno嗆" 逝dzi. Zewn皻rzny pok鎩, utrzymywany na kr鏒ko, przez przypadek, despotyzm, zr璚zne poci庵ni璚ia albo l瘯 wszystkich przed wszystkimi, nie jest pokojem utwierdzonym w cz這wieku. Rzeczywisty nie-pokoj wynikaj帷y z braku wolno軼i jednostek doprowadzi豚y wkr鏒ce zn闚 do wojny. [...] Je瞠li chcemy wolno軼i i pokoju, musimy si spotka w wymiarze prawdy, kt鏎a le篡 poza wszystkimi partiami i zapatrywaniami, poza naszymi rozstrzygni璚iami i decyzjami.

Nale輳 do generacji wychowanej jeszcze w cieniu do鈍iadcze pierwszej wojny 鈍iatowej i naznaczonej we wczesnej m這do軼i przekraczaj帷 w闚czas ludzk wyobra幡i pr鏏 drugiej wojny 鈍iatowej. Ale nale輳 te do narodu niezwykle ci篹ko do鈍iadczonego w niewoli w wieku XIX i po kr鏒kiej chwili oddechu zagro穎nego w swoim istnieniu od roku 1939. Dlatego te mo瞠 sprawa pokoju ma dla mnie szczeg鏊n wag. Ale z tego samego powodu jest ona dla mnie nierozdzielna od sprawy wolno軼i cz這wieka i grup ludzi, wolno軼i wyznania czy 鈍iatopogl康u, wolno軼i wyboru miejsca i form 篡cia, wyboru systemu politycznego i gospodarczego, wolno軼i s這wa, wolno軼i od strachu. Dop鏦i te warunki bytowania ludzi nie zostan spe軟ione, dop鏦i nie zostan spe軟ione nawet na naszym starym subkontynencie europejskim szczyc帷ym si wszak tradycj kilkudziesi璚iu pokole ludzkich czerpi帷ych ze wsp鏊nych 廝鏚e kultury i cywilizacji, dop鏒y nie zapewnimy podstaw trwa貫go pokoju. Nawet gdyby鄉y si do nich w niekt鏎ych krajach przybli篡li.

W jednej z ksi庵 Starego Testamentu — w Ksi璠ze Powt鏎zonego Prawa — znajdujemy przestrog Moj瞠sza, pouczaj帷ego sw鎩 lud po latach ci篹kich do鈍iadcze, aby rozmy郵aj帷 o przesz這軼i, uczy si z historii.

W pokoleniu, do kt鏎ego nale輳, kt鏎e widzia這 na w豉sne oczy mury i zapory z drut闚 kolczastych dziel帷e ludzi — mury getta w Warszawie i gdzie indziej, mur dziel帷y przez lata Jerozolim i mur dziel帷y dzi Berlin — najwa積iejsze wydaje si popieranie wszystkiego, co ludzi 陰czy i przeciwstawianie si wszystkiemu, co ludzi, wbrew ich woli, dzieli.

畝den nar鏚, 瘸dne pa雟two, 瘸den rz康 i 瘸dna partia polityczna nie ma patentu na humanizm, cz這wiecze雟two i szlachetno嗆 ani na bezb喚dne post瘼owanie. Ale nikt te nie jest w dzisiejszym 鈍iecie skazany na akceptacj na sta貫 ucisku jako formy sprawowania w豉dzy. Wiele pa雟tw umia這 skorzysta niema這 z nauki historii, z do鈍iadczenia, 瞠 瘸dna idea nienawi軼i ani imperialna pycha nie pop豉caj. G這szenie czy praktykowanie po cichu zasady nienawi軼i rasowej, narodowej, wyznaniowej, klasowej, zreszt nienawi軼i jakichkolwiek grup ludzi wobec innych ludzi — prowadzi w 郵ep ulic. Mo積a by to uzna za truizm, ale czy z ca陰 pewno軼i jest to problem ca趾owicie przezwyci篹ony, nieistniej帷y, nieaktualny w stosunkach mi璠zynarodowych i w stosunkach wewn皻rznych poszczeg鏊nych pa雟tw wsp馧czesnego 鈍iata? Czy zmieni豉 si w spos鏏 wystarczaj帷y mentalno嗆 polityczna mocarstw, czy dostrzegalna jest rzeczywista gotowo嗆 do kompromisu, do rzetelnej rezygnacji z poszerzania stref wp造w闚 politycznych i militarnych przy jawnym czy podst瘼nym u篡ciu 鈔odk闚 przemocy, dywersji, terroru? I to wszystko w czasach, w kt鏎ych wolny rozw鎩 stosunk闚 gospodarczych, kulturalnych, naukowych i swoboda kontakt闚 mi璠zy lud幟i mog造by w wi瘯szym stopniu zagwarantowa pomy郵no嗆 wielu narod闚 ni samo tylko zawzi皻e trwanie przy tradycyjnych — a zdawa by si mog這 dawno skompromitowanych — metodach przemocy!

Uwa瘸 si na og馧 za bezsporne, 瞠 na pierwszym miejscu warto軼i wsp鏊nych Europie stoi cz這wiek, jego 篡cie, dobro i przysz這嗆. W 鈍ietle do鈍iadcze historii najnowszej nikt przynajmniej nie odwa瘸 si tego g這郾o kwestionowa i samo to stanowi ju pewien post瘼 w dziejach. Cz這wiek wi璚 ma by na tej ziemi celem, a nie narz璠ziem. Pa雟twa, organizacje spo貫czne, partie polityczne maj s逝篡 cz這wiekowi, a nie on im. Do osiemnastowiecznych hase wolno軼i, r闚no軼i i braterstwa do陰czy這 si bardzo realistycznie pojmowane has這 sprawiedliwo軼i spo貫cznej, czyli 豉du zapewniaj帷ego poszanowanie praw cz這wieka pracuj帷ego i stworzenie mu godziwych warunk闚 篡cia. Ale r闚nocze郾ie by przecie ten, zbli瘸j帷y si ku ko鎍owi, wiek XX wiekiem straszliwej zbrodni na ludziach w imi ob陰kanych idei i pozostanie zapewne w historii wiekiem masowego wyniszczania ludzi pod kryptonimem „ostatecznego rozwi您ania kwestii 篡dowskiej” lub pod innymi kryptonimami, ale tak瞠 wiekiem oboz闚 koncentracyjnych tworzonych w r騜nych miejscach i w r騜nym czasie przez ludzi dla ludzi. Ca造 cywilizowany 鈍iat pot瘼ia wprawdzie w ostatnich dziesi徠kach lat ucisk rz康zonych przez rz康z帷ych, ale dotychczas nie zdo豉li鄉y, niestety, doprowadzi do tego, by instytucja wi篥ni闚 sumienia, tortury stosowane przez r騜ne policje polityczne, ucisk z powodu wyznawanej wiary czy przekona i mordowanie kap豉n闚 r騜nych wyzna nale瘸造 do poj耩 znanych ju tylko z ksi捫ek, aby przesta造 funkcjonowa r騜nego rodzaju obozy pracy przymusowej i obozy koncentracyjne. Ma這 tego — post瘼 medycyny doprowadzi w dwudziestym stuleciu do przymusowego izolowania i maltretowania ludzi w zak豉dach psychiatrycznych, je郵i wyznaj i g這sz pogl康y sprzeczne z ideologi i interesami w豉dzy.

Poj璚ie wolno軼i s這wa, badane w wielu krajach, opisywane w setkach prac politolog闚, socjolog闚 i badaczy 鈔odk闚 masowego przekazu, ci庵le jeszcze interpretowane jest w spos鏏 ca趾owicie odr瑿ny w r騜nych krajach europejskich. Prymitywne prze鈍iadczenia, 瞠 odci璚ie ludzi od 廝鏚e informacji, wy陰czenie ich z wolnego obiegu wiadomo軼i u豉twi bezdyskusyjne w豉danie grupami ludzi czy narodami i przej璚ie przez nich jednolitej formu造 czy te jednolitej recepty politycznej albo ideologicznej, wydawa si mo瞠 naiwno軼i, je郵i nie nonsensem, w dobie wsp馧czesnego rozwoju 鈔odk闚 masowego przekazu. A jednak praktyka taka istnieje. Mo積a jednak uzna za pewne, 瞠 je郵i nawet przez jaki jeszcze czas dawa ona b璠zie zamierzone rezultaty, to w historii nie sprawdzi si i przeminie, i b璠zie widziana z czasem w podobnej nies豉wie jak instytucja niewolnictwa.

Bezspornym i szcz窷liwym faktem jest to, 瞠 w Europie - cho niestety nie na ca造m 鈍iecie - nie dosz這 od ponad czterdziestu lat do wojny mi璠zy pa雟twami. Zawaha豚ym si jednak przed nazwaniem pi瘯nym s這wem „pok鎩" stanu rzeczy, w kt鏎ym w kilku krajach europejskich wyst瘼uje szczeg鏊ny i krwawy zorganizowany terroryzm, poci庵aj帷y za sob wci捫 nowe krwawe ofiary w鈔鏚 ludzi. Wydawa by si mog這, przeciwstawianie si temu zbrodniczemu i ponuremu zjawisku mo瞠 stanowi jeden z wa積ych cel闚 dzia豉lno軼i szczerze ideowej m這dzie篡, kt鏎a uczestniczy w r騜nych europejskich organizacjach ruchu pokojowego. Nie mo瞠 by przecie mowy o wiarygodno軼i jakichkolwiek organizacji czy partii politycznych, kt鏎e by programowo lub pod鈍iadomie lekcewa篡造 prawo naturalne i wynikaj帷e z niego prawa cz這wieka, kt鏎ych nikt mu nie mo瞠 podarowa ani odebra, w tym podstawowe prawo do 篡cia i do ochrony 篡cia.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

pi徠ek, 27 pa寮ziernika 2006, wbartoszewski

Polecane wpisy