Miesięcznik „Polska" (Warszawa)

Nr 8 / sierpień 1964 r.

*   *   *

Tymczasem Wiernik, ukrywając się w Warszawie, doczekał wybuchu powszechnego powstania przeciw Niemcom 1 sierpnia 1944 roku. Ten 56-letni już wówczas mężczyzna nie pozostał bierny, wstąpił jako ochotnik do jednego z walczących oddziałów. W pierwszych miesiącach po wojnie złożył przed sądem w Łodzi gdzie wówczas mieszkał, zeznanie o zbrodniach hitlerowskich w Treblince jako ich naoczny świadek. Wskazał wówczas na swoją broszurę, stwierdzając iż treść tego dokumentu nie wymaga żadnych uzupełnień. Zeznania Wiernika stanowiły ważny dowód oskarżenia w przeprowadzonym w Polsce w 1947 roku procesie zbrodniarza wojennego Ludwika Fischera, hitlerowskiego gubernatora „Dystryktu Warszawskiego"; obóz w Treblince podlegał mu administracyjnie Fischera skazano w Warszawie na śmierć, wyrok wykonano.

Reprint publikacji Jankiela Wiernika (Wyd. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, ISBN 83-89474-00-X).

Latem 1961 roku Wiernik, zamieszkały już na stale w Izraelu, stanął przed Sądem Okręgowym w Jerozolimie, jako jeden ze świadków oskarżenia w procesie Eichmanna.

- Mieszka pan w Riszon Le Zijon? - zapytał świadka prokurator generalny Gideon Hausner.

- Tak!

- Jest pan stolarzem?

- Tak, cieślą - odpowiedział Wiemik.

- Ile pan ma lat?

- 72 lata.

- Po wojnie zrobił pan makietę Treblinki, prawda?

- Tak, oto ona.

- Składam sądowi w charakterze dowodu fotografię tej makiety – oświadczył prokurator generalny.

Wiernik wyjaśniał teraz wobec trybunatu, wobec ludobójcy Eichmanna i wobec zamarłej ze zgrozy publiczności wypełniającej salę sądową w Bejt Ham, przeznaczenie poszczególnych obiektów odtworzonych na makiecie Treblinki.

*   *   *

10 maja 1964 roku, w dniu odsłonięcia na polach Treblinki monumentalnego pomnika-mauzoleum 800 000 zamordowanych ludzi, można było dostrzec w gronie delegatów i gości przybyłych do Polski z całego świata białowłosego starca: Jankiel Wiernik oddawał hołd pamięci męczenników obozu, w którym przetrwał najtragiczniejszy rok swego życia.

*   *   *

UZUPEŁNIENIE (2003): Jankiel Wiernik w swym liście z 20 stycznia 1960 roku, skierowanym z Izraela do prof. Bernarda Marka, ówczesnego dyrektora Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, podał uściślające informacje o pewnych okolicznościach wydania broszury: „Rękopis w dwóch egzemplarzach oddałem jeden za pośrednictwem Inki i Marysi. Wydano [go] przez Komisję Koordynacyjną w Warszawie. (...) Drugi rękopis oddałem «Mikołajowi» (...) Przesłany do Londynu dotarł natychmiast do Ameryki i wydany [został] w całości w różnych językach w roku 1944”.

Jankiel Wiernik wyemigrował po wojnie z Polski do Szwecji, a stamtąd w 1949 roku do Izraela. Mieszkał początkowo w mieście Riszon le Zijon (Rishon le Zyyon), a potem w Kibucu im. Bohaterów Getta (Lohamei Haghetaot) w Galilei, gdzie też zmarł 7 grudnia 1972 roku. Wspomnianą makietę obozu Treblinka II, prezentowaną w trakcie procesu Eichmana, sporządził w 1959 roku, a więc za stosunkowo świeżej pamięci przeżyć sprzed lat piętnastu.

Inka - to Adina Blady-Szwajgier-Świdowska, łączniczka ŻOB (ur. 1915, zm. w Łodzi w 1993 roku).

Marysia - Maria Sawicka, polska łączniczka ŻOB (ur. 1905, zm. w Łodzi w 1996 roku).

„Mikołaj" - dr praw Leon Feiner (ur. 1886, zm. 22 lutego 1945 r. w Lublinie), jeden z wybitnych działaczy „Bundu", wiceprzewodniczący Rady Pomocy Żydom („Żegota"), pozostawał w bliskiej współpracy z polskim cywilnym podziemiem niepodległościowym.

Wymieniony w moim tekście z roku 1964 prof. Jan Karski (Jan Kozielewski) zmarł 13 lipca 2000 roku w Waszyngtonie.

Książka Jankiela Wiernika „Rok w Treblince” ukazała się po raz pierwszy jako druk konspiracyjny wiosną 1944 roku w Warszawie nakładem Komisji Koordynacyjnej Żydowskiego Komitetu Narodowego i Bundu, zaś w przekładzie na język angielski – Pt.: „A Year In Treblinka” – jeszcze w tym samym roku 1944 w Nowym Jorku nakładem American Representation of the General Jewish Workers Union of Poland. Reprint publikacji wydała po latach (w 2003 r.) Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. [Mariusz Kubik]