© W豉dys豉w Bartoszewski
Warszawa 2006-2017
All rights reserved

Administracja serwisu:
Mariusz Kubik

Stowarzyszenie Pracownik闚, Wsp馧pracownik闚 i Przyjaci馧 Rozg這郾i Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziora雟kiego

Stowarzyszenie RWE im. Jana Nowaka-Jeziora雟kiego / www.wolnaeuropa.pl



Materia造 - zdj璚ia, teksty, multimedia, elementy grafiki, zawarte na niniejszej stronie i jej podstronach chronione s prawem autorskim (na mocy: Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych).


Blog > Komentarze do wpisu
Historia Jankiela Wiernika (I)

Miesi璚znik „Polska" (Warszawa)

Nr 8 / sierpie 1964 r.

Dzia這 si to w Warszawie, latem 1943 roku. Zaledwie przed kilkoma tygodniami ucich造 ostatnie strza造 w getcie, gdzie zorganizowane grupy m這dzie篡 篡dowskiej stawi造 w kwietniu i maju bohaterski op鏎 si這m SS, policji niemieckiej i Wehrmachtu, zdobywaj帷ym dom po domu. W mie軼ie szala terror, wzrastaj帷y w miar niepowodze doznawanych przez Niemc闚 na froncie. Nie by這 dnia bez rewizji domowych i ulicznych, przeprowadzanych w poszukiwaniu ukrywaj帷ych si 砰d闚, m這dzie篡 polskiej chroni帷ej si przed wywiezieniem na roboty przymusowe do Rzeszy, czy wreszcie broni, prasy konspiracyjnej, zakazanych radioodbiornik闚. Nie by這 tygodnia bez masowych represji: w ko鎍u maja 1943 roku rozstrzelano ponad 500 Polak闚, m篹czyzn i kobiet, przetrzymywanych w zwanym Pawiakiem wi瞛ieniu gestapo przy ul. Dzielnej. Ju w czerwcu Pawiak zape軟i si ofiarami nowych aresztowa.

W tych warunkach, kiedy nikt nie by pewien, czy do篡je dnia nast瘼nego, z pocz徠kiem sierpnia w mieszkaniu pa雟twa Krzywoszewskich przy ul. Smolnej 25 pojawi si nieoczekiwany przybysz. Stefan Krzywoszewski, literat, dramaturg, by造 dyrektor teatr闚 miejskich w Warszawie, wyjecha w豉郾ie z 穎n poza miasto. W mieszkaniu znajdowa造 si tylko synowa pisarza - Irena (wdowa po adwokacie Stanis豉wie Krzywoszewskim, zam璚zonym w grudniu 1940 roku w O鈍i璚imiu), jej c鏎eczka Ma貪osia i zaufana gospodyni. Zrozumia貫 by這 zaskoczenie i niepok鎩 samotnych kobiet, gdy w nowoprzyby造m rozpozna造 Jankiela Wiernika, dawnego rz康c domu nale膨cego przed zniszczeniem do rodziny Krzywoszewskich. Wiernik spotyka si z nimi jeszcze w pierwszych latach okupacji. W lecie 1942 roku, w okresie masowego wywo瞠nia ludno軼i getta do oboz闚 鄉ierci, s逝ch o nim zagin掖. Teraz przybywa z miejsca, kt鏎ego sama nazwa budzi豉 groz – z Treblinki. Wywieziony tam, jak si okaza這, 23 sierpnia 1942 roku, ocala jako wykwalifikowany cie郵a zatrudniony przez SS przy budowie kom鏎 gazowych. By w Treblince 鈍iadkiem mordowania tysi璚y wsp馧rodak闚; przyst徙i tu wreszcie do spisku zawi您anego w celu przygotowania zbrojnego buntu. Pr鏏a rozbicia obozu przez wi篥ni闚 nast徙i豉 2 sierpnia 1943 roku. Wiernikowi uda這 si szcz窷liwie uciec. Wkrad si przed 鈍item, na ma貫j stacyjce w pobli簑 Treblinki, do poci庵u towarowego jad帷ego w kierunku Warszawy i tak dotar do mieszkania Krzywoszewskich, w przekonaniu, 瞠 znajdzie tu pomoc. Mia jeszcze przy sobie zakrwawion siekier, kt鏎 zar帳a przy ucieczce obozowego stra積ika.

Nie zawi鏚 si. Mimo 瞠 ukrywanie 砰da by這 w Polsce karane 鄉ierci ca貫j rodziny udzielaj帷ej pomocy, Krzywoszewscy zaopiekowali si Wiernikiem, zatrzymali go w mieszkaniu i po kilku dniach zaopatrzyli w fa連zyw kennkart na polskie nazwisko Kowalczyk. Dom przy ulicy Smolnej by jednak bardzo nieodpowiednim schroniskiem dla uciekiniera, kt鏎ego uj璚ie sprawi這by gestapo wyj徠kow satysfakcj: by przecie jednym z bardzo nielicznych 鈍iadk闚 akcji masowej zag豉dy przeprowadzanej w Treblince. W tym samym domu mia這 swoj siedzib poselstwo szwajcarskie, kt鏎ego portier, nazwiskiem August Gering, znany by lokatorom jako niebezpieczny konfident gestapo. Po pewnym czasie ulokowano wi璚 Wiernika-Kowalczyka w pobliskim mieszkaniu pani Bukowskiej, znajomej Krzywoszewskich. Zaopatrzony w dokumenty, porusza si teraz wzgl璠nie swobodnie po mie軼ie; sprzyja豉 temu jego „aryjska" powierzchowno嗆, nie zwracaj帷a uwagi Niemc闚. Szybko nawi您a kontakty z cz這nkami 篡dowskich tajnych organizacji ukrywaj帷ymi si i dzia豉j帷ymi w Warszawie w鈔鏚 Polak闚. Zainteresowali si nim szczeg鏊nie jako 鈍iadkiem wydarze historycznej wagi. W zimie 1943 opisa tak jak umia swoje prze篡cia obozowe, co nie przysz這 mu 豉two - nie by cz這wiekiem nawyk造m do pos逝giwania si pi鏎em. Mimo to jego relacja z Treblinki nale篡 do najbardziej wstrz御aj帷ych dokument闚 okresu okupacji hitlerowskiej w Polsce.

Jankiel Wiernik zeznaje w procesie Eichmanna w 1961 r. w Jerozolimie (w tle jego makieta Treblinki II z 1942 r.) © Foto: Archiwum W豉dys豉wa Bartoszewskiego

W gronie dzia豉czy konspiracyjnych 砰dowskiego Komitetu Narodowego (porozumienia tajnych organizacji lewicy syjonistycznej) oraz Bundu zrodzi豉 si wtedy my郵, aby utrwali relacj Wiernika przez wydrukowanie i rozpowszechni straszn prawd o Treblince w okupowanej Polsce, a przede wszystkim za granic, w krajach tocz帷ych wojn z Niemcami. Dopomog造 w tym organizacje polskiego podziemia. Tajna Rada Pomocy 砰dom, dzia豉j帷a w Warszawie od 1942 roku, dysponowa豉 w centrum miasta (przy ulicy Nowy 安iat 43) zakonspirowan drukarni, zorganizowan przez dzia豉cza Stronnictwa Demokratycznego „Marka" - [Ferdynanda] Arczy雟kiego. Wykonywano tutaj niekt鏎e druki konspiracyjne, a m.in. kilkakrotnie ulotki podpisane przez polskie organizacje niepodleg這軼iowe, wchodz帷e w sk豉d Rady, kt鏎e wzywa造 spo貫cze雟two polskie do jak najszerszego udzia逝 w akcji pomocy 砰dom. Adolf Berman z 砰dowskiego Komitetu Narodowego i Leon Feiner z Bundu przekazali Arczy雟kiemu w pocz徠ku 1944 roku poka幡y skrypt wspomnie Wiernika, zatytu這wany „Rok w Treblince". Kilkadziesi徠 stron maszynopisu, kt鏎ych wydrukowanie w normalnych warunkach jest drobnostk, sk豉dali dwaj zecerzy (篡j帷y do dzi w Polsce) dysponuj帷y tak niewielkim zasobem czcionek, 瞠 trzeba by這 odbija stopniowo gotowe kolumny i rozrzuca zaraz sk豉d drukarski, aby pos逝篡 si tymi samymi czcionkami do sk豉dania dalszych stronic. Niebawem got闚 by ca造 nak豉d broszury, wynosz帷y, jak si zdaje, oko這 2000 egzemplarzy.

„Rok w Treblince" opatrzono na ok豉dce dat wydania - 1944 - oraz wyja郾ieniem: „Nak豉dem Komisji Koordynacyjnej" (Komisja Koordynacyjna by豉 organem porozumienia 砰dowskiego Komitetu Narodowego i Bundu, utworzonym na okres okupacji dla uzgadniania akcji obrony i pomocy). Rozpowszechnianiem broszury zaj瘭i si ludzie r騜nych pogl康闚 - cz這nkowie organizacji tajnych (socjali軼i, demokraci, ludowcy, grupy harcerskie i katolickie) oraz niekt鏎zy zaufani ksi璕arze i antykwariusze, przechowuj帷y cz窷ci nak豉du tego wydawnictwa pomi璠zy legalnie sprzedawanymi ksi捫kami. Osobi軼ie zaopatrzy貫m si w闚czas w oko這 100 egzemplarzy relacji Wiernika; kilkana軼ie rozda貫m bli窺zym znajomym, kilkadziesi徠 za dor璚zy貫m Tadeuszowi Soko這wskiemu i Antoniemu Trepi雟kiemu, antykwariuszom wypr鏏owanym ju w akcji rozpowszechniania tajnych wydawnictw. Utkwi這 mi w pami璚i, 瞠 broszura – mimo i nie by豉 pierwsz publikacj konspiracyjn o okrucie雟twach hitlerowskich - wywarta wielkie wra瞠nie.

„Rok w Treblince" zmikrofilmowano strona po stronie i przes豉no niebawem wraz z innymi dokumentami i raportami polskiego podziemia konspiracyjn drog do Londynu. Jeden z 闚czesnych odbiorc闚 tych materia堯w, prof. Olgierd G鏎ka, opowiada mi po wojnie, 瞠 ujawnienie na Zachodzie opisu prze篡 Wiernika wywo豉這 szerokie echo, mimo 瞠 sytuacja 砰d闚 w Polsce i przebieg akcji zag豉dy nie by造 tam wiosn 1944 roku tajemnic. Ju bowiem jesieni 1942 roku kurier polskiego podziemia Jan Karski (obecnie profesor uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie) dostarczy z Warszawy do Anglii dokumentacj zbrodni niemieckich wobec 砰d闚. Dysponuj帷 materia豉mi przywiezionymi przez Karskiego, rz康 gen. Sikorskiego alarmowa opini 鈍iatow. 荑czesne polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyst徙i這 10 grudnia 1942 roku z not do rz康闚 Narod闚 Zjednoczonych w sprawie zag豉dy 砰d闚 w Polsce. Stwierdzono w niej m.in., 瞠 nie wystarczy pi皻nowa zbrodni, lecz nale篡 zastosowa 鈔odki, kt鏎e by uniemo磧iwia造 dalsze jej pope軟ianie. Nota ta spowodowa豉 og這szenie 17 grudnia 1942 roku g這郾ej deklaracji trzech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej - Wielkiej Brytanii, Stan闚 Zjednoczonych i ZSRR oraz Komitetu Wolnej Francji, w kt鏎ej napi皻nowano polityk eksterminacji 砰d闚, zapowiadaj帷 ukaranie winnych zbrodni. To, 瞠 Polska pierwsza zaalarmowa豉 鈍iat i 瞠 Niemcy nie zdo豉li zatai, co oznacza w rzeczywisto軼i „Endlosung der Judenfrage" stanowi這 niew徠pliwe sukces moralny tajnych organizacji polskich i 篡dowskich w kraju, sukces zabieg闚 polskiego podziemia.

Ci庵 dalszy – cz窷 II

pi徠ek, 27 pa寮ziernika 2006, wbartoszewski

Polecane wpisy